عبدالله بن عباس بن عبدالمطلب، عموزاده و صحابی رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم)، امیر الحاج و بنیان‌گذار مکتب تفسیری مکه است. او روایت‌های فراوانی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) نقل کرده و شاگرد امیرالمومنین علی (علیه‌السلام) نیز بوده است. وی در زمان خلفا، به ویژه خلیفه دوم و سوم، در عین جوانی مورد توجه بود و طرف مشورت قرار می‌گرفت. در فتح افریقیه در سپاه عبدالله بن سعد بن ابی‌سرح حضور داشت و فرماندهی بخشی از آن را عهده‌دار بود. در سال ۳۰ق. تحت فرماندهی سعید بن العاص در فتح طبرستان حضور یافت. او در سال ۳۵ق. از سوی عثمان و در سال‌های 36 و 39 از سوی امیرالمومنین علی (علیه‌السلام) امیر الحاج شد. منابع از حج گزاردن او همراه امام حسین (علیه السلام)، دو سال پیش از مرگ معاویه خبر داده‌اند.

او از نزدیک‌ترین مشاوران حضرت علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) به شمار می‌آمد. در جنگ جمل فرماندهی جناح راست سپاه علی (علیه‌السلام) را عهده‌دار بود و در جنگ صفین و شب لیلة الهریر فرمانده جناح چپ سپاه بود. در ماجرای حکمیت، امیرالمومنین علی (علیه‌السلام) قصد داشت تا او را به نمایندگی از خود نزد عمرو عاص بفرستد؛ اما کوفیان نپذیرفتند. همو نماینده امیرالمومنین علی (علیه‌السلام) برای گفت‌وگو با خوارج نهروان بود. او والی بصره بود و برخی گزارش‌ها از برکناری او از این سِمت به دست علی (علیه‌السلام) حکایت دارند.

بنا بر نقلی، او در ماجرای صلح امام حسن (علیه‌السلام) با معاویه حاضر بود و پس از رد درخواست معاویه برای همکاری با او، در مکه ساکن شد. پس از مرگ معاویه و شروع زمامداری یزید بن معاویه، او از کسانی بود که در مکه کوشیدند تا حضرت حسین بن علی (علیه‌السلام) را از رفتن به کوفه بازدارند. او به ایشان توصیه کرد تا به یمن بروند که شیعیان پدرشان در آنجا ساکن بودند.

افزون بر تفسیر و علوم قرآن، ابن عباس در فقه، تاریخ، انساب، ایام العرب، حساب و شعر عرب نیز استاد بود. تلاش‌های علمی او هنگام حضورش در مکه در زمینه بیان احادیث پیامبر (صلی الله علیه واله وسلم) و تفسیر قرآن، به پایه‌گذاری مکتب تفسیری مکه انجامید. تفسیری را به ابن عباس نسبت داده‌اند که با عنوان تنویر المقباس من تفسیر ابن عباس بارها در مصر چاپ شده است.