مقدمه

یکی از پرسش‌هایی که درباره وقایع پس از عاشورا مطرح و شایسته مطالعه و بررسی است، فرجام سر مطهر امام حسین (علیه السلام) و دیگر سرهای شهدا است. بر اساس گزارش‎های تاریخی، مسلّم است که سر امام حسین (علیه السلام) و دیگر سرها توسط مأموران ابن زیاد به شام فرستاده شد. همچنین بر اساس برخی گزارش‎ها، سرهای دیگر شهدا نیز همراه سر امام حسین (علیه السلام) به دربار یزید برده شد. اکنون این پرسش مطرح است که پس از آنکه یزید ـ در ظاهر ـ از عملکرد خویش با امام حسین (علیه السلام) و یارانش اظهار پشیمانی کرد و درصدد بازگرداندن اسرا به مدینه برآمد، سرنوشت سر امام (علیه السلام) و سرهای دیگر چه شد؟ آیا چنان که بین شیعه مشهور است، سر امام (علیه السلام) به بدن ملحق شد یا چنان که در برخی منابع دیگرِ حدیثی شیعه آمده است، در نجف، کنار قبر امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) دفن شد یا بر اساس برخی منابع اهل‌سنت به مدینه فرستاده شد و در بقیع دفن شد و یا در دمشق یا قاهره یا عَسْقَلان یا رَقّه و یا حتی در مرو دفن شد؟ فرجام سرهای دیگر شهدا به کجا انجامید؟ آیا آنها نیز به بدن‎هایشان ملحق شدند یا سرنوشت آنها نامعلوم است؟ بنابراین در این نوشتار دو موضوع، مورد بررسی و پژوهش قرار می‎گیرد: نخست، فرجام سر امام (علیه السلام) و دوم، فرجام سرهای شهدا.

نخست: فرجام سر امام حسین‌ (علیه السلام)

در اینکه سر مطهّر امام حسین (علیه السلام) کجا دفن شده است، منابع تاریخی و حدیثی شیعه و سنی، گزارش‌های متفاوتی ارائه کرده‎اند تا آنجا که ده قول در این باره گفته شده است. برخی از مورخان همانند سبط ابن‌جوزی و نویری و بعضی از محققان و نویسندگان معاصر، از جمله سید محسن امین عاملی، فضل علی قزوینی و شهید قاضی طباطبایی، به جمع‎آوری برخی از اقوال و نقد و بررسی آنها پرداخته‎اند که در این پژوهش از کوشش‌های آنان بهره گرفته شده است. اما اقوال دراین‌باره، عبارت‌اند از:

۱. كربلا

بسیاری از مورخان و اندیشمندان شیعی و سنی بر این باورند که سرِ امام حسین (علیه السلام) به بدن ملحق شده است، از این رو این قول، شهرت خاصی دارد. از اندیشمندان شیعه که قائل به چنین قولی شده‎اند، عبارت‌اند از:

شیخ صدوق (م381ق) و به پیروی از او، ابن فتال نیشابوری (م508 ق) در این باره می‎نویسند: علی بن حسین (علیه السلام) همراه زنان (از شام) خارج شد و سر حسین (علیه السلام) را به کربلا بازگرداند.

سید مرتضی (م436ق) در این باره می‎گوید: روایت شده که سر امام حسین (علیه السلام) با جسد وی در کربلا دفن شد.

طبرسی (م548ق) پس از اشاره به قول سید مرتضی، در جای دیگر می‌نویسد: برخی از اصحاب ما گفته‎اند که سر از شام بازگردانده و به بدن ملحق شد.

ابن شهرآشوب (م588ق) بعد از نقل سخن سید مرتضی (ره) از قول شیخ طوسی نقل کرده است که به همین سبب (الحاق سر امام (علیه السلام) به بدن) توصیه به زیارت اربعین شده است.

ابن نمای حلی (م644ق) نیز نگاشته است: آنچه از اقوال بر آن می‎توان اعتماد کرد، آن است که بعد از گرداندن سر امام (علیه السلام) در شهرها، به بدن بازگردانده و با جسد دفن شد.

سید ابن‌طاووس (م664ق) و بعدها به پیروی از او، سید محمد بن ابی‎طالب (از مورخّان قرن دهم) نوشته‌اند: اما سرِ حسین (علیه السلام)، روایت شده که برگردانده شد و در کربلا با جسد شریفش دفن شد و عمل اصحاب هم طبق همین دیدگاه مورد اشاره بوده است.

مجلسی (م1110 یا 1111ق) یکی از وجوه استحباب زیارت امام حسین (علیه السلام) را در روز اربعین، الحاق سرهای مقدس شهدا به اجسادشان توسط امام سجاد(علیه السلام) بیان کرده است. وی در جای دیگر بعد از نقل اقوال دیگر در این باره، می‎نویسد: مشهور بین علمای امامیه آن است که سر امام (علیه السلام)، همراه بدن، دفن شده است.

اما برخی از مورخّان و اندیشمندان اهل‌سنت که به این دیدگاه قائل شده‌اند، عبارت‌اند از:

ابوریحان بیرونی (م440ق) در این باره می‎نویسد: «و فی العشرین رُدَّ رأسُ الحسینِ (علیه السلام) الی مَجْثمه حتی دفن مع جثّته ...؛ در روز بیستم (صفر)، سر حسین (علیه السلام) به بدنش ملحق و با آن دفن شد.»

مستوفی هروی (از مورخان قرن ششم و مترجم کتاب الفتوح نگاشته ابن‌اعثم) بر این باور است که علی بن حسین (علیه السلام) با سایر اهل‌بیت (علیهم السلام) در روز بیستم صفر، سر مبارک امیرالمؤمنین حسین (علیه السلام) را به بدنش ملحق ساختند.

سبط ابن‌جوزی (م654ق) ملحق شدن سر به بدن را پس از بازگرداندن آن به همراه اسرا به مدینه، گفته هشام کلبی و غیر او دانسته و آن را مشهورترین قول می‌داند.

قرطبی (م671ق) می‎نویسد: امامیه می‎گویند که سر حسین (علیه السلام) پس از چهل روز، به کربلا بازگردانده و به بدن ملحق شد و این روز نزد آنان معروف است و زیارت در آن روز را زیارت اربعین می‎نامند.

قزوینی (م682ق) نیز نگاشته است: روزِ اول ماه صفر، عید بنی‎امیه است، چون در آن روز، سر حسین (علیه السلام) را به دمشق وارد ساختند و در روز بیستم آن ماه، سر ایشان به بدن، بازگردانده شد.

نُوَيْري (م‌733ق) یکی از اقوال را در این باره، الحاق سر به بدن دانسته و افزوده است که قائلان به الحاق، دو دسته هستند: گروهی معتقدند که یزید پس از چهل روز، سر را به بدن بازگرداند و گروه دیگر بر این باورند که این الحاق در زمان خلافت عمر بن عبدالعزیز بوده است.

حمدالله مستوفی (متوفای پس از 744ق) می‎گوید: اهل‌بیت (علیهم السلام) را با سر حسین پیش یزید بن معاویه فرستادند. او به سخن ابوبُرده (برادر ابوموسی اشعری) ایشان را به مدینه فرستاد و سر حسین [باز به کربلا] فرستاد. وی در جای دیگر افزوده است: «پسر ابوايوب انصاری، آنجا [شام] بود. یزید را ملامت کرد و سر حسین از او بستد. روز چهلم به تنش رسانیدند».

خواند میر (م942ق) نگاشته است: «امام چهارم (علیه‌السلام) با خواهران و عمات و سایر اقربا، متوجه مدینه طیبه گشته، در بیستم شهر صفر، سر امام حسین (علیه‌السلام) و سایر شهیدان کربلا (رضی‌الله‌عنهم) را به ابدان ایشان منضم ساخت». وی این قول را صحیح‎ترین قول درباره محل دفن امام (علیه السلام) دانسته است.

مُناوی (م1031ق)، شَبْراوي(م1172ق)، ابن‌صَبّان(م1206ق) و شِبْلَنْجي (متوفای پس از 1308ق) نوشته‎اند: امامیه می‎گویند: پس از چهل روز از شهادت، سر به بدن بازگردانده شد و در کربلا دفن شد.

این گزارش‎ها، دیدگاه مورخان و نویسندگان شیعه و اهل‌سنت در این باره بود و چنان‌که ملاحظه می‎شود، بر اساس گزارش‎های یاد شده، قول دفن سر در کربلا، مشهورترین قول در میان شیعه و نیز اهل‌سنت ـ بر اساس گفته سبط ابن جوزی است.

ادامه دارد...

 

تاریخ در تصویر

یکی از قدیمی‌ترین تصاویر از کربلای معلی