کتاب سعادت بخش الهی در بسیاری از آیات مردم را به‌طور جدّی از آلوده شدن و نزدیک گشتن به مال حرام نهی می‌کند. نمونه‌ای از آن آیات نورانی را در قرآن بدین‌صورت می‌خوانید:

[إِنَّ الَّذِينَ یَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامى ظُلْماً إِنَّما یَأْكُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِيراً] 

بی‌تردید کسانی که اموال یتیمان را به ستم می‌خورند، فقط در شکم خود آتش می‌خورند و به زودی در آتش فروزان در آیند.

[یا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَیْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُمْ رَحِيماً* وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ عُدْواناً وَ ظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ ناراً وَ کانَ ذلِکَ عَلَى اللَّهِ یَسِيراً]

ای اهل ایمان! اموال یکدیگر را در میان خود به باطل [و از راه حرام و نامشروع] مخورید، مگر آنکه تجارتی از روی خشنودی و رضایت میان خودتان انجام گرفته باشد و خودکشی نکنید؛ زیرا خدا همواره به شما مهربان است.* و هر که خوردن مال به باطل و قتل نفس را از روی تجاوز [از حدود خدا] و ستم [بر خود و دیگران] مرتکب شود، به زودی او را در آتشی [آزار دهنده و سوزان] درآوریم؛ و این کار بر خدا آسان است.

[الَّذِينَ یَأْكُلُونَ الرِّبا لا یَقُومُونَ إِلَّا کَما یَقُومُ الَّذِي یَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَ أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبا فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ ما سَلَفَ وَ أَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَ مَنْ عادَ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ] 

کسانی که ربا می‌خورند [در میان مردم و برای امر معیشت و زندگی] به‌پای نمی‌خیزند، مگر مانند به‌پای خاستن کسی که شیطان او را با تماس خود آشفته‌حال کرده [و تعادل روانی و عقلی‌اش را مختل ساخته] است، این بدان سبب است که آنان گفتند: خرید و فروش هم مانند رباست. در حالی که خدا خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است. پس هر که از سوی پروردگارش پندی به او رسد و [از کار زشت خود] بازایستد، سودهایی که [پیش از تحریم آن] به دست آورده مال خود اوست و کارش [از جهت آثار گناه و کیفر آخرتی] با خداست و کسانی که [به عمل زشت خود] بازگردند [و نهی خدا را احترام نکنند] پس آنان اهل آتش‌اند و در آن جاودانه‌اند.

روایات که توضیح و تفسیری بر آیات قرآنند، در باب مال حرام مسائل مهمّی را به شرح زیر بیان می‌کنند:

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند: چهار چیز است که هریک از آن‌ها وارد خانه‌ای شود آن خانه خراب می‌شود و آباد به برکت نگردد: خیانت، مال دزدی، شرب خمر، زنا.

همچنین نبیّ اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند: هرکس به اندازه یک وجب از زمین به همسایه خیانت کند، خداوند همان مقدار را از آخر زمین‌های هفت‌گانه، همچون حلقه به گردنش اندازد، تا خدا را به همان صورت در قیامت ملاقات کند، مگر توبه کند و مال مردم را به صاحبش برگرداند.

امام صادق علیه‌السلام فرمودند: سه چیز است هرکس آن‌ها را دارا باشد، هرگونه بخواهد خدا حورالعین تزویج او می‌کند. فرو خوردن خشم، استقامت در میدان جنگ و ترک مال حرام به هنگام روبرو شدن با حرام.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمودند: خدا شش طایفه را به شش چیز عذاب می‌کند. تا فرمودند: تاجران را به خیانت در کسب.

امام هادی علیه‌السلام فرمودند: موسی در مناجات با حضرت حق عرض کرد: خدایا! جزای کسی که به خاطر حیای از تو ترک خیانت کند، چیست؟ خداوند فرمود: ای موسی! امان از عذاب در روز قیامت.

مال حلال در قرآن و روایات

آیات قرآن و روایاتی که در توضیح آیات آمده، مردم را دعوت می‌کنند که در این زندگی چند روزه، برای گذران امور زندگی جز بر سر سفره حلال ننشینند و به غیر از حلال و مال پاکیزه از چیزی استفاده نکنند؛ زیرا مال حلال ایجاد نورانیّت کرده و در انسان شوق به عبادت به وجود می‌آورد.

قرآن و روایات به طور مکرّر گوشزد می‌کنند که خداوند برای احدی از طریق حرام روزی قرار نداده، هرکس به شغل مشروعی روی می‌آورد، به اندازه سعی و کوشش و به کار انداختن قدرتش روزی به دست می‌آورد و کسب مال می‌کند، مالی که از هر جهت برای او حلال و حتّی در روز قیامت به خاطر رفتن دنبال حلال از اجر عظیم الهی برخوردار است.

[یا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَ اشْکُرُوا لِلَّهِ إِنْ کُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ]

ای اهل ایمان! از انواع میوه‌ها و خوردنی‌های پاکیزه‌ای که روزی شما کرده‌ایم بخورید و خدا را سپاس گزارید، اگر فقط او را می‌پرستید.

[وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَ حَفَدَةً وَ رَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أَ فَبِالْباطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ یَکْفُرُونَ]

و خدا برای شما همسرانی از جنس خودتان قرار داد و از همسرانتان، فرزندان و نوادگانی پدید آورد و از نعمت‌های پاکیزه و دلپذیر به شما روزی داد، [با این همه لطف و رحمت] آیا به باطل ایمان می‌آورند و نعمت‌های خدا را ناسپاسی می‌کنند؟!

[وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی کَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا]

به یقین فرزندان آدم را کرامت دادیم و آنان را در خشکی و دریا [بر مرکب‌هایی که در اختیارشان گذاشتیم] سوار کردیم و به آنان از نعمت‌های پاکیزه روزی بخشیدیم، و آنان را بر بسیاری از آفریده‌های خود برتری کامل دادیم.

[یا أَيُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ]

ای پیامبران! از خوردنی‌های پاکیزه بخورید و کار شایسته انجام دهید؛ مسلماً من به آنچه انجام می‌دهید، دانایم.

 [یا أَيُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ]

ای مردم! از آنچه [از انواع میوه‌ها و خوردنی‌ها] در زمین حلال و پاکیزه است بخورید و از گام‌های شیطان پیروی نکنید؛ زیرا او نسبت به شما دشمنی آشکار است.

[وَ کُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالًا طَيِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ]

و از نعمت‌های حلال و پاکیزه‌ای که خدا روزی شما فرموده بخورید و از خدایی که به او ایمان دارید، پروا کنید.

اکتفا به مال حلال واقعیّتی است که قرآن مجید و روایات به آن دستور داده‌اند و چه نیکو است که انسان در این چند روزه محدود زندگی، خود را از حرام حفظ کند و آنچه را از حلال به دست می‌آورد، به اندازه حاجتش خرج کرده، بقیّه را با خدای خود از طریق صدقات و انفاق و سایر کارهای خیر معامله کند. در روایات بابی هست تحت عنوان باب کفاف که روایات جالب و مهمّی، چه نیکو است به بعضی از آن‌ها اشاره شود:

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: خداوند عزّوجلّ فرمود: نیکوحال‌ترین دوست من نزد من بنده‌ای است که امور دنیایی و مادّی‌اش سبک و از نماز بسیار بهره‌مند است، در پنهانی عبادت پروردگارش را بسیار نیکو به جای می‌آورد و با این حال بین مردم از شهرت برخوردار نیست، روزی و زندگی مادّی‌اش به اندازه کفاف نیاز اوست و بر این زندگی صابر است، نزدیک مرگ، ارثش کم و گریه کننده بر او اندک است.

کنایه از اینکه اموالش را خرج حق کرده، از این نظر چیزی برای ماندن نگذاشته و در بین مردم هم شهرت فوق‌العاده ندارد، تا جمعیّت کثیری بر مرگش بنالند!

پیامبر صلی الله علیه و آله به پیشگاه حق عرض کردند: پروردگارا! محمّد و آل محمّد و دوستان محمّد و آل محمّد را عفّت شکم و شهوت و اقتصادی پاسخ‌گوی نیاز عنایت کن و به دشمنان محمّد و آل محمّد ثروت و اولاد بده!

چون در تاریخ حیات، ثروت و اولاد زیاد باعث غرور و کبر و خودخواهی و ظلم شده، از این جهت پیامبر صلی الله علیه و آله برای دشمنان، آن را درخواست می‌نمایند و در حقیقت نفرین می‌کنند.

موسی بن جعفر علیه‌السلام از پدرشان نقل می‌کنند که خدا به موسی فرمود: به زیادی مال خوشحال مشو و یادم را در هیچ حالی فراموش مکن. زیادی مال، گناهانت را فراموشت می‌دهد و ترک یاد من، قلبت را سخت می‌کند.

از آیات و روایات استفاده می‌شود که انسان نسبت به تأمین معیشتش نباید بی‌تفاوت بماند و به بیکاری و سستی و تنبلی و تن‌پروری تکیه کرده، منتظر باشد امور زندگی‌اش را دیگران اداره کنند که تن‌پروری و سربار مردم بودن از گناهان است.

و از طرفی انسان حق ندارد تمام همّت و نیرویش را در دنیاداری و دنیاخواهی خرج کند و به ازدیاد ثروت و مال پرداخته، از حق و حقیقت باز بماند و از رسیدن به رشد و کمال و مقام والای آدمیّت محروم شود و در نتیجه به لعنت حق و عذاب الهی گرفتار آید.

حق این است که انسان با نیروی خدا داده و با توجّه به حدود الهی و مقرّرات پاک پروردگار و به کار گرفتن دستورهای اولیا، دنبال کسب و کار رفته و خودش عهده‌دار اداره امور معیشت خود و اهل و عیالش گردد.

انسان در مسیر کسب و کار، باید سعی کند از حلال به دست آورد و به طور حلال خرج کند و مازاد آن را با خدای خود معامله کرده و به وسیله خرج کردن مال در راه خدا، کسب آخرت آباد و رضوان الهی نماید. خلاصه مطلب اینکه انسان باید در حدّ عفاف و کفاف تحصیل مال کند و در حدّ به دست آوردن آخرتی آباد مازاد مال را در راهی که حضرت مولا دستور داده خرج کند و به عبارت دیگر، از طرفی تاجر مال در حدّ عفاف و کفاف باشد و از طرف دیگر با همان مال، تاجر و کاسب آخرتی همچون آخرت انبیا و اولیا گردد.

انسان اگر بخواهد، فقط تاجر دنیا و کاسب ثروت و مال باشد، از نظر حق محکوم و از انسانیّت به دور است.

از رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در این زمینه روایتی به این مضمون نقل شده:

 به من وحی نشده مال جمع کن یا تاجر باش؛ بلکه به من وحی شده «تسبیح‌گوی و حمد پروردگار بجای آر و از سجده‌کنندگان باش و خدا را تا رسیدن مرگ بنده باش».

به سلمان گفتند: ما را وصیّت کن. گفت: اگر می‌توانید در راه حج یا در جبهه جهاد، یا در حال آباد کردن مسجد حق بمیرید، در حال تجارت مال و خیانت، از دنیا نروید.

آری، اگر تاجر از مرز عفاف و کفاف بگذرد و در راه زیاد کردن و جمع ثروت افتد، در حقیقت در میدان حبّ دنیا که رأس همه گناهان است افتاده و دچار ظلم و فسق و فجور و خیانت خواهد شد و اگر در این حال بمیرد، خائن به خدا و انبیا و امامان و خائن به نفس خویش مرده است.

راه مستقیم حق این است که انسان برابر با دستور خداوند، هم کاسب مال باشد و هم کاسب فضیلت؛ چه بهره‌های عظیمی که انسان می‌تواند از طریق خرج کردن مال در راه خدا به دست آورد و چه کارهای خیری از قبیل ساختن مسجد، کتابخانه و مدرسه، به مستمندان و آبروداران کمک کردن و... که با مال می‌تواند انجام دهد؟

به همین خاطر اسلام برای تجارتی که نتیجه‌اش، اداره امور معیشت اهل و عیال و انجام انواع کارهای خیر و خداپسندانه است، فضیلت بسیار مهمّی قائل شده و در قرآن مجید از تاجران و کاسبان بیداری که تجارت و کسب را وسیله رسیدن به رضوان حق قرار داده‌اند تعریف کرده:

[رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ]

مردانی که تجارت و داد و ستد آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و پرداخت زکات باز نمی‌دارد.

در زمینه تشویق برای به دست آوردن مال حلال روایات بسیار جالبی در آثار اسلامی آمده که قسمتی از آن را می‌خوانید:

رسول الهی صلی الله علیه و آله فرمودند: از گناهان، گناهانی است که کفّاره‌ای جز غصّه در راه طلب روزی ندارد.

و نیز پیامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند: تاجری که با تمام وجودش در راستی است، روز قیامت در صف صدّیقین و شهدا محشور می‌شود.

آن حضرت فرمودند: کسی که به خاطر نجات از گدایی و وسعت دادن به عیال و همدردی با همسایه به دنبال دنیای حلال برود، خدا را با صورتی همانند ماه شب چهارده ملاقات خواهد کرد.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: بر شما باد به تجارت که نه قسمت از ده قسمت رزق در آن است.

و نیز آن حضرت فرمودند: بازارها سفره‌های خدایند، پس کسی که به سوی آن‌ها رود نصیب و بهره از آن‌ها خواهد برد.

گفته‌اند: عیسی مردی را دید. به او گفت: کارت چیست؟ گفت: عبادت. عیسی پرسید: چه کسی تو را اداره می‌کند؟ گفت: برادرم. فرمود: برادرت از تو عابدتر است.

امام باقر علیه‌السلام فرمودند: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در آخرین سفر مکّه فرمودند: آگاه باشید که روح‌الامین به قلبم ندا کرد که جانداری نمی‌میرد مگر آنکه به تمام روزی مقررشده‌اش برسد. تقوای خدا پیشه کنید و همه همّت و قدرت خود را در طلب روزی خرج نکنید؛ بلکه اختصار در کسب را مراعات نمایید و اگر چیزی از روزی شما در رسیدن به شما کندی کرد، آن را از راه معصیت نجویید، خدای تبارک و تعالی روزی را از طریق حلال بین بندگانش قسمت کرده و این قسمت را از راه حرام قرار نداده، هرکس تقوا پیشه کند و بر حرام صبر نماید به روزی حلالش می‌رسد، هرکس پرده حیا و حرمت را بدرد و از غیر حلال کسب روزی نماید، از مقدار حلالش کاسته خواهد شد و در قیامت آنچه از حرام به دست آورده به حساب او خواهد آمد.

امام صادق علیه‌السلام فرمودند: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: کسی که سربار مردم است، از رحمت خدا دور است.

لقمان حکیم به فرزندش فرمود:

از کسب حلال برای از بین بردن فقر کمک بگیر؛ زیرا کسی فقیر نشد مگر اینکه دچار سه بلا گشت: کم‌مایگی در دین، ضعف در عقل، از بین رفتن جوانمردی و از این سه بلا بزرگ‌تر سبک شمرده شدن پیش مردم است.