جلسه هفتگی درس اخلاق حضرت آیت‌الله جوادی آملی، در مسجد اعظم قم با حضور اقشار مختلف مردم برگزار شد.

معظم له در ادامه شرح کلمات قصار نهج‌البلاغه با اشاره به کلمه نورانی ۱۸۱ امیرالمؤمنین علیه‌السلام بیان داشتند: حضرت در این حکمت می‌فرمایند: «ثَمَرَةُ التَّفْرِیطِ النَّدَامَةُ، وَثَمَرَةُ الْحَزْمِ السَّلَامَةُ»، ثمره تفریط و کوتاهی، ندامت است و ثمره حزم و دور اندیشی، سلامت. انسان نباید کاری را بدون اندیشه، تدبیر و دور اندیشی انجام دهد؛ چرا که رفتار فردی او با جامعه مرتبط است و هر تصمیم شخصی، در نظام اجتماعی تأثیرگذار خواهد بود.

حضرت آیت الله جوادی آملی اظهار داشتند: «عقل نظری» مسئول اندیشه‌ورزی و تشخیص حق از باطل است، در حالی که «عقل عملی» عهده‌دار تصمیم‌گیری و اراده است و این دو دستگاه از هم جدا هستند و تنها روح قوی و نفس انسانی و ایمان الهی است که این قوا را هماهنگ می‌کند تا مسیر زندگی انسان درست پیش برود.

این مرجع تقلید گفتند: جهاد درونی آن است که انسان، قوا و نیروهای درونی خود را بشناسد، وظیفه هر یک را بفهمد و آن‌ها را هماهنگ سازد تا تصمیمی درست و عمل صالح از او صادر گردد. کارهایی که در حوزه و دانشگاه انجام می‌شود، در حوزه عقل نظری است و هدف آن جهل‌زدایی در برابر علم است؛ اما کار مربیان اخلاق و مصلحان اجتماعی، در قلمرو عقل عملی قرار دارد و به جهالت زدایی می‌پردازند. جهالت، در تصمیم‌گیری‌ها و رفتارهای عملی انسان بروز می‌کند؛ مانند اداره جامعه و شئون زندگی، در حالی که جهل، مربوط به ندانستن علمی است.

ایشان با اشاره به روایت نورانی «رُبَّ عَالِمٍ قَدْ قَتَلَهُ جَهْلُهُ، وَ عِلْمُهُ مَعَهُ لَا یَنْفَعُهُ»، افزودند: بسیاری از افراد از نظر علمی باسوادند؛ اما در عمل گرفتار جهالت‌اند و در تصمیم‌سازی‌های خود، عاقلانه رفتار نمی‌کنند. از این رو انسان باید چنان زندگی کند که کارگاه تصمیم‌سازی درونی‌اش بر اساس عقل و تقوا عمل کند و تصمیم‌گیرنده فقط از آن تبعیت نماید. علم به تنهایی کافی نیست؛ بسیاری از دانایان در اثر نداشتن عقل عملی و تصمیم‌گیری صحیح، گرفتار جهالت در رفتار می‌شوند.

معظم له با اشاره به حکمت ۴۸ نهج‌البلاغه بیان داشتند، پیروزی در امور فردی و اجتماعی، زمانی محقق می‌شود که تصمیم‌ها بر پایه‌ی اندیشه‌سازی حساب‌شده، جمع‌آوری و تحلیل آراء باشد و اندیشه صحیح نیز به رازداری و حفظ اسرار است.

حضرت آیت الله جوادی آملی در پایان یادآور شدند: کسی که اهل تفریط باشد و بدون تدبیر اقدام کند، جز پشیمانی بهره‌ای نخواهد برد و آنکه اهل حزم، دوراندیشی و اندیشه باشد، از سلامت و پیروزی برخوردار خواهد شد.

 

به نوشته خبرگزاری حوزه، مقابله با عرفان‌ها و معنویت‌های نوظهور، یکی از عرصه‌های مهم فعالیت علمی و فرهنگی حوزه علمیه قم به شمار می‌آید. این حوزه در سال‌های اخیر، با تکیه بر ظرفیت‌های پژوهشی و آموزشی خود، گام‌های مؤثری در زمینه نقد، شناسایی و روشنگری نسبت به جریان‌های معنوی انحرافی برداشته است.

ورود معنویت‌های نوظهور به ایران

نخستین نشانه‌های ورود عرفان‌ها و معنویت‌های غیر اسلامی به ایران، به بیش از پنجاه سال قبل بازمی‌گردد. در دهه ۱۳۴۰ شمسی، جریان‌هایی مانند جامعه بین‌المللی آگاهی کریشنا (هار کریشنا)، برخی مکاتب یوگا و اندیشه‌های کریشنا مورتی در محافل محدودی مطرح شدند.

در اواخر دهه ۱۳۵۰ نیز، عرفان سرخ‌پوستی از طریق ترجمه آثار کارلوس کاستاندا و کتاب‌های اوشو در ایران رواج یافت. این روند در دهه ۱۳۷۰ به اوج خود رسید و آثار متعددی از نویسندگانی مانند اوشو، کریشنا مورتی، کاستاندا، لوئیز هی، کاترین پاندر، سای بابا و دالایی لاما وارد فضای فرهنگی کشور شد.

گسترش این جریان‌ها موجب آسیب‌هایی در حوزه دینداری، سبک زندگی و فرهنگ عمومی گردید و ضرورت ورود نهادهای دینی برای تبیین و نقد این پدیده را آشکار ساخت.

پیشگامان نقد عرفان‌های نوظهور در حوزه علمیه

مرحوم علامه محمدتقی جعفری از نخستین علمای حوزوی بود که به‌صورت مستقیم به نقد آثار کریشنا مورتی پرداخت. وی در بخشی از شرح نهج‌البلاغه خود، با عنوان «کریشنا مورتی و سفسطه‌های او»، دیدگاه‌های این نویسنده هندی را به طور عالمانه نقد و بررسی کرد.

پس از او، شهید مرتضی مطهری نیز در آثار خود به تحلیل «خلأ معنویت در جهان مدرن» پرداخت و ریشه‌های انسان‌گرایانه معنویت‌های نوظهور را آشکار ساخت.

در دهه‌های اخیر نیز مراجع و اندیشمندان بزرگی همچون آیت‌الله مکارم شیرازی، آیت‌الله وحید خراسانی و آیت‌الله علیرضا اعرافی، با حمایت از پژوهش‌های علمی و تأسیس نهادهای تخصصی، زمینه تربیت نیرو و نقد علمی این جریان‌ها را فراهم کرده‌اند.

نهادینه شدن فعالیت‌ها در حوزه علمیه قم

ورود رسمی حوزه علمیه قم به عرصه مقابله با معنویت‌های نوظهور از سال ۱۳۸۳ آغاز شد. در پی ابلاغ نامه‌ای از دفتر مقام معظم رهبری به شورای عالی انقلاب فرهنگی، ضرورت ساماندهی فعالیت‌ها در سه بخش پژوهش، آموزش و تبلیغ مورد تأکید قرار گرفت.

از میانه دهه ۱۳۸۰، پژوهش‌های تخصصی متعددی در این حوزه شکل گرفت. انتشار ویژه‌نامه «کتاب نقد» در تابستان ۱۳۸۴ با مقالاتی از استادان حوزوی؛ چون حمیدرضا مظاهری سیف، بهزاد حمیدیه و هادی وکیلی، نقطه آغاز جریان علمی نقد عرفان‌های نوظهور بود.

در ادامه، کتاب‌های متعددی در این زمینه منتشر شد، از جمله:

-  جریان‌شناسی انتقادی عرفان‌های نوظهور (حمیدرضا مظاهری سیف، ۱۳۸۷)

- آفتاب و سایه‌ها (محمدتقی فعالی، ۱۳۸۶)

- عرفان حقیقی، عرفان کاذب (احمدحسین شریفی، ۱۳۸۸)

این آثار، مبنای شکل‌گیری گفتمان علمی در نقد معنویت‌های کاذب در فضای حوزوی و دانشگاهی شدند.

برگزاری همایش‌ها و نهادهای علمی

دفتر تبلیغات اسلامی از همان ابتدا و سپس با تأسیس «قطب تعمیق ایمان دینی و مقابله با فرق انحرافی» نقش فعالی در این زمینه ایفا کرد. نخستین همایش ملی «معنویت‌های نوظهور» در سال ۱۳۹۸ برگزار شد که بیش از ۱۲۰ چکیده و ۸۰ مقاله به دبیرخانه آن ارسال گردید.

این روند با برگزاری دومین همایش در سال ۱۴۰۲ ادامه یافت و اکنون دبیرخانه دائمی این همایش در حوزه علمیه قم فعال است. همچنین دانشگاه ادیان و مذاهب، رشته تخصصی در زمینه «معنویت‌های نوظهور» در مقطع کارشناسی ارشد راه‌اندازی کرده است و مؤسسه امام خمینی (ره) و موسسه خاتم النبیین (ص) هم در حال راه‌اندازی رشته در سطح کارشناسی ارشد و سطح سه می‌باشند که امر مبارکی است.

فعالیت‌های آموزشی و رسانه‌ای

در کنار پژوهش‌های علمی، حوزه علمیه قم برنامه‌های آموزشی گسترده‌ای برای تربیت مربیان و مبلغان آشنا با مبانی نقد عرفان‌های نوظهور اجرا کرده است.

در حوزه رسانه، تولیدات متعددی نیز شکل گرفته است؛ از جمله:

مجموعه تلویزیونی «پندار» (۱۳ قسمت، تولید پژوهشکده باقرالعلوم، پخش در شبکه دو و مستند)

برنامه رادیویی «راه و بیراه» (۱۱۰ قسمت، رادیو معارف)

برنامه «ناگفته‌های ادیان» و «نجات از حلقه» در شبکه ولایت

همچنین واحد رسانه معاونت تبلیغ (ادیان نت) و گروه فرهنگی تبلیغ (سراب حقیقت) و سایر منتقدان در فضای رسانه به صورت فعال در حال روشنگری هستند.

این آثار نقش مؤثری در تبیین علمی و عمومی خطر عرفان‌های انحرافی ایفا کرده‌اند.

دستاوردها و چالش‌ها

تلاش‌های حوزه علمیه قم موجب شکل‌گیری یک جریان علمی، رسانه‌ای و اجتماعی در نقد معنویت‌های نوظهور شده است. امروزه فضلای حوزه با بهره‌گیری از روش‌های میان‌رشته‌ای در کلام، روان‌شناسی و جامعه‌شناسی، به تحلیل علمی این پدیده می‌پردازند.

همچنین با روشنگری‌های اتفاق افتاده در سال‌های گذشته، جلوی رشد سریع این جریانات معنوی انحرافی همانند عرفان حلقه گرفته شد و به آسیب‌دیدگان این جریان انحرافی در انجمن نجات از حلقه، کمک شد تا از آسیب‌ها رها و بهبود یابند.

با این حال، به دلیل گستردگی فعالیت جریان‌های معنوی غیر اسلامی و کمبود امکانات و نیروی انسانی، این اقدامات هنوز کافی نیست و تا نقطه مطلوب خیلی فاصله وجود دارد. فعالان این حوزه معتقدند مقابله مؤثر با این جریان‌ها نیازمند همکاری نهادهای فرهنگی، حمایت مالی و کمک به افزایش تاب‌آوری و انسجام میان نیروهای فعال است. مقابله اصلی با این جریانات هم باید مردمی باشد و مردم با آگاه شدن از آسیب‌ها و انحرافات این جریانات، خود جبهه مقابله تشکیل دهند. راه اصلی مقابله با این جریانات، مقابله مردمی و در قالب روشنگری و تبیین می‌باشد.

جمع‌بندی

حوزه علمیه قم طی دو دهه اخیر با رویکردی علمی و سازمان‌یافته در برابر عرفان‌های نوظهور ایستاده است. این فعالیت‌ها از سطح نقدهای فردی به سطح نهادینه، میان‌رشته‌ای و رسانه‌ای ارتقا یافته و اکنون در مسیر گسترش و تثبیت قرار دارد.

با وجود چالش‌ها، تجربه حوزه در این زمینه، نمونه‌ای موفق از ترکیب عقلانیت دینی، پژوهش علمی و روشنگری فرهنگی در برابر جریان‌های معنوی انحرافی به شمار می‌آید.