هادی قطبی
1. گفتمان متمایز انقلاب اسلامی
انقلاب اسلامی صرفاً یک تغییر حکومتی نبود؛ بلکه گفتمان سیاسی جدیدی با مفاهیمی چون ولایت فقیه، استکبارستیزی و تداوم انقلاب ایجاد کرد. در این گفتمان، مفهوم انقلابیگری به یک فرآیند مستمر و دائمی تبدیل میشود.
2. تعریف «انقلابیون حقیقی» با سه شاخص
- نفی وضعیت موجود غیرعقلانی: مخالفت با وضعیتی که با معیارهای عدالت، استقلال و اخلاق مغایرت دارد (مانند فساد، وابستگی، استکبار).
- تلاش برای وضعیت مطلوب عقلانی: جستجوی مداوم برای ایجاد جامعهای بر پایه ارزشهای دینی و عقلانی که این فرآیند پایانناپذیر است.
- پیمودن مسیر صحیح تغییر: استفاده از روشهای مشروع، مردمی، مبتنی بر اصول اسلامی و دوری از افراط و تفریط (مانند اقدامی که شهیدان بهشتی و مفتح برای وحدت حوزه و دانشگاه انجام دادند.
3. تیپشناسی چهارگانه حافظان وضع موجود یا محافظهکاران
- راضیان به وضع موجود: وضعیت موجود حتی اگر ناعادلانه باشد را مطلوب و تغییرناپذیر میدانند.
- منفعلان: وضع موجود را نمیپسندند؛ اما به دلیل یأس، ترس یا محاسبه شخصی اقدامی نمیکنند.
- دارای تعریف غلط از وضع مطلوب: خواهان تغییرند؛ اما آرمانشهر آنان غیرعقلانی یا مبتنی بر ایدئولوژیهای مادی است (مانند گروههای چپ مارکسیست در انقلاب).
- دارای مسیر غلط برای تغییر: هدفی مشابه انقلابیون دارند؛ اما روشهای آنان (مانند خشونت، ترور، تقلید کورکورانه) غیرمشروع است. نمونه آن سازمان مجاهدین خلق یا منافقین هستند.
4. تمایز اصلی میان دو گروه انقلابی و محافظه کار
تفاوت در دو عنصر کلیدی است: 1. نگرش به وضع موجود و مطلوب و 2. مسیر تغییر. انقلابیون وضع موجود غیرعقلانی را نمیپذیرند و در مسیری مشروع برای وضع مطلوب میکوشند؛ اما محافظهکاران یا وضع موجود را میپذیرند، یا راه اشتباهی برای تغییر برمیگزینند.
5. کاربرد و اهمیت تحلیلی این چارچوب مفهومی نه تنها برای تحلیل تاریخ انقلاب؛ بلکه برای درک گفتمانها و کشمکشهای درون نظام جمهوری اسلامی در دوره پساانقلاب نیز ضروری است. حفظ روحیه انقلابیگری به این تعریف، ضامن تداوم حرکت نظام به سوی آرمانهایش است.
بنابراین، در گفتمان انقلاب اسلامی، انقلابی بودن یک هویت پایدار و فعال است که بر شناخت صحیح از وضعیت، آرمان عقلانی و روش مشروع استوار است. در مقابل، محافظهکاری طیفی گسترده از رضایت به وضع موجود تا انتخاب اهداف یا روشهای نادرست را شامل میشود.