۲. نجف

در منابع حدیثی شیعه، روایاتی وجود دارد که حاکی از دفن سر امام حسین (علیه السلام) کنار قبر امیرالمؤمنین (علیه السلام) است. این روایات چنین است:

۱. بر اسا‎س برخی از روایات، سر مطهر امام (علیه السلام) توسط یکی از موالی امام صادق (علیه السلام) از شام به نجف آورده شد و در کنار قبرِ امیرالمؤمنین (علیه السلام) دفن شد، چنان‌که یزید بن عمر بن طلحه می‌گوید: امام صادق (علیه السلام) وقتی در حیره بودند، به من فرمودند: آیا آنچه به تو وعده داده بودم، نمی‌خواهی؟ گفتم: آری، یعنی رفتن نزد قبر امیرمؤمنان ـ که درودهای خدا بر او بادـ. پس امام و (پسرش) اسماعیل و من سوار مرکب شدیم تا آنکه از ثَوِيّه (مکانی میان حیره و نجف کنار تپههای سفید) گذشتیم. پس امام (علیه السلام)، اسماعیل و من فرود آمدیم و همگی نماز خواندیم. امام (علیه السلام) به اسماعیل فرمودند: برخیز و بر جدّت حسین (علیه السلام) سلام بده. گفتم: فدایت شوم مگر حسین در کربلا نیست؟ فرمودند: آری، لکن چون سرش به شام برده شد، غلامی از ما آن را ربود و در کنار قبر امیرمؤمنان (علیه السلام) دفن کرد.

۲. در برخی روایات آمده است که در نجف، دو قبر است: قبر بزرگ و قبر کوچک، چنان‎که علی بن أسباط از امام صادق (علیه السلام) روایت می‌کند که وقتی به نجف آمدی، دو قبر خواهی دید. قبر بزرگ و قبر کوچک، اما بزرگ، قبر امیرمؤمنان (علیه السلام) است و اما کوچک، سر حسین (علیه السلام) است.

۳. در روایتی آمده است كه ابان بن تغلب می‌گوید: من همراه امام صادق (علیه السلام) بودم، حضرت چون از پشت کوفه گذشتند، فرود آمده و دو رکعت نماز خواندند، سپس اندکی جلو رفتند، دو رکعت نماز خواندند، سپس اندکی راه رفتند و فرود آمدند و دو رکعت نماز خواندند. آنگاه فرمودند: این قبر امیرمؤمنان (علیه السلام) است. گفتم: فدایت شوم، آن دو جای دیگری که نماز خواندید، کجا بودند؟ فرمودند: جایگاه سر حسین (علیه السلام) و جایگاه منبر (امام) قائم.

۴. يونس بن ظَبْيان در روایتی، از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده است که همراه حضرت از حیره خارج شده و به تپه‎های سرخ نجف رسیدیم. امام (علیه السلام) پس از وضو گرفتن، به تپه‎ای نزدیک شده و در آنجا نماز خواندند، سپس به تپه‎ای پایین‎تر از تپه نخست رفته و در آنجا نیز نماز به جا آوردند و به من فرمودند: ای یونس، همان کاری که من کردم، بکن. من نیز چنان کردم. چون فراغت یافتم، به من فرمودند: اینجا را می‎شناسی؟ گفتم: نه. فرمودند: جای اولی را که نماز خواندی، قبر امیرمؤمنان (علیه السلام) است و تپه دیگر، محل دفن سر حسین بن علی (علیه السلام) است. عبیدالله بن زیادِ ملعون چون سر را به شام فرستاد، به کوفه بازگردانده شد. ابن زیاد گفت: آن را از اینجا بیرون ببرید تا کوفیان مفتون آن نشوند. خدا آن را نزد قبر امیرمؤمنان (علیه السلام) قرار داد. پس سر با بدن است و بدن با سر.

۳. مدینه

برخی از مورخان اهل‌سنت، گزارش کرده‎اند که وقتی که یزید اسرا را رهسپار مدینه کرد، سر امام حسین (علیه السلام) را نزد عمرو بن سعید بن عاص، کارگزارش در مدینه فرستاد و او آن را کفن کرده و در بقیع نزد قبر مادرش فاطمه (سلام الله علیها) دفن کرد.

نُویری، علت ارسال سر را به مدینه توسط یزید،  چنین گزارش کرده است:

برخی گفته‌اند: یزید، نعمان بن بشیر انصاری را مأمور کرد تا سر حسین را به مدینه ببرد تا مردم آن را مشاهده کنند و با این شیوه، عبدالله بن زبیر (یکی از مدعیان خلافت) را بترساند. چون سر به مدینه رسید، عمرو بن سعید اشدق پس از اظهار عدم تمایل به دریافت سر، آن را کفن کرده و در کنار قبر مادرش فاطمه (سلام الله علیها) دفن کرد.

نُویری افزوده است که برخی دیگر گفته‌اند که سر نزد بنی‌هاشم فرستاده شد و آنان آن را پس از غسل و کفن و نماز خواندن بر آن، در کنار قبر فاطمه (سلام الله علیها) دفن کردند. 

نقد و بررسی

احتمال آنکه سر امام (علیه السلام) از شام به مدینه فرستاده شده باشد، با برخی از گزارش‌ها همخوانی دارد، چنان‌که گزارش شده است که وقتی امام سجاد (علیه السلام) از یزید می‎خواهد سر پدرش را به او بدهد، یزید می‎گوید که هرگز سر را نخواهی دید. اما اینکه سر در مدینه دفن شده باشد، نمی‌توان پذیرفت؛ زیرا افزون بر آنکه با برخی از گزارش‎ها که حاکی است سر مجدداً به شام بازگردانده شد، منافات دارد، چنان‌که بلاذری به نقل از کلبی، نگاشته است که یزید سر حسین (علیه السلام) را به مدینه فرستاد و سپس به دمشق بازگردانده شد، با دیدگاه مشهور، یعنی الحاق سر به بدن نیز همخوانی ندارد.

۴. دمشق

برخی از گزارش‎ها حاکی از آن است که سر امام حسین (علیه السلام) در دمشق دفن شده؛ اما اینکه در کجای این شهر دفن شده است، گزارش‎ها متفاوت است. بلاذری، اقوال ذیل را بیان کرده است:

۱. قصر (دارالاماره) ۲ . بوستان قصر (در محوطه چهاردیواری قصر) ۳. بوستانی در دمشق ۴. قبرستان.

نویری در این باره، پنج قول دیگر ذکر کرده است:

۱. دروازه فرادیس: ابن ابی‌الدنیا به نقل از منصوربن جمهور در کتاب مقتل خود نگاشته است که سر حسین (علیه السلام) را در خزانه یزید بن معاویه یافته است و آن را در پارچه‌ای پیچیده و در برج و باروی سوم دروازه فرادیس از سمت مشرق، دفن کرده است. 

۲. مسجد دمشق: استرآبادی در کتابش به نام «الداعی الی وداع الدنیا» به نقل از ابوسعید زاهد نگاشته است که سر حسین (علیه السلام) در مسجد دمشق بر سر یک استوانه دفن شده است. 

۳. سر دو ستون سمت راست قبله

۴. در قبر معاویه توسط يزید

۵. در مقابر مسلمانان توسط سلیمان‌بن عبدالملک. 

اما ابن عساکر و بعدها ذهبی، قول دیگری نیز نقل کرده‌اند و گفته‌اند که نزدیک باب توما در دمشق دفن شده است.

نقد و بررسی

اگرچه برخی از اقوال این دیدگاه، قدمت نسبتاً مناسبی دارد؛ اما افزون بر آنکه بر اساس این دیدگاه، در محل دفن سر در دمشق، اختلاف است و تا ده قول در این باره گفته شده است، با اقوال دیگر نیز، به ویژه دو قول نخست که آن دو نیز قدمت دارند ـ و حتی قول دوم، مبتنی بر برخی از روایات است ـ ناهمگون و ناهمسو مي‌باشد.

۵. رَقَّه

این قول را سبط ابن‌جوزی به نقل از مقتل عبدالله بن عمرو وراق نقل کرده و افزوده است که وقتی سر [حسین بن علی (علیه السلام)] را نزد یزید حاضر کردند، گفت: آن را به عوض سر عثمان نزد خاندان ابی‎معیط می‎فرستم و چون آنان در رقّه ساکن بودند، یزید سر را نزدشان فرستاد و آنان آن را در خانه‎ای دفن کردند که بعدها آنجا جزءِ مسجد جامع شد.

۶. کوفه

سبط ابن جوزی گزارش دیگری آورده است مبنی بر آنکه عمرو بن حُرَيْث مخزومی، سر امام (علیه السلام) را از ابن زیاد گرفت و پس از شستوشو و تمیز کردن و کفن کردن آن، در خانه‌اش در کوفه که به «دارالخزّ» شناخته می‌شد، دفن کرد.

این قول و قول پنجم افزون بر آنکه از قدمت لازم برخوردار نیست، به سبب متفرّد بودن آن، اعتبار لازم را نیز ندارد؛ از این رو پذیرفته نمي‌شود.

۷. عَسْقَلان

در این باره گزارش‎ها متفاوت است. برخی از گزارش‎ها حاکی از آن است که گروهی از اهل عَسْقَلان نزد یزید بودند و از وی درخواست کردند تا سر نزد آنان دفن شود و یزید سر را به آنان داده، آنان آن را در شهرشان دفن کرده و بر آن بارگاهی ساختند.

اما بر اساس گزارش دیگری، شخصی در عصر خلافت مستنصر بالله (420ـ 487ق) ـ یکی از خلفای فاطمی ـ و وزارت بدر جمالی در خواب دید که سر امام (علیه السلام) در عسقلان است و در خواب برایش محل آن مشخص شد. او آنجا را نبش کرد و بدر جمالی بارگاهی برای آن ساخت.

این قول نیز به سبب عدم قدمت آن و اختلاف در زمان و سبب دفن سر در عسقلان و به‌طور کلی مخالفت آن با اقوال دیگر و نیز عدم وجود قراین و شواهدی در تأیید آن، غیرمعتبر و مردود است، چنان‌که برخی از محققانِ معاصر نیز این قول را با دلایلی ردّ کرده‌اند.

ادامه دارد...

 

تاریخ در تصویر

قدیمی‌ترین عکس از بارگاه امام حسین (علیه السلام)