۸ . قاهره (مصر)

یاقوت حموی در این باره نگاشته است: در قاهره، مزاری است که سر حسین بن علی (علیه السلام) در آن قرار دارد... و آن در پشت کاخ سلطنتی می‌باشد.

سبط ابن‌جوزی، قول پنجم در محل دفن سر امام (علیه السلام) را قاهره مصر دانسته و نگاشته است که خلفای فاطمی آن را از دروازه فرادیس (در دمشق) به عسقلان انتقال داده و سپس به قاهره برده و سر حسین (علیه السلام) را در آنجا دفن کرده و بارگاه بزرگی بر آن ساختند که اکنون زیارتگاه است. ابن نما نیز در این باره نوشته است: گروهی از اهل مصر به من گفتند که آنان به مشهد الرأس که نزد آنان است، مشهد کریم گویند و بر آن طلای بسیاری است و در موسم‌های خاصی آن را زیارت کرده و گمان می‎کنند که سر، آنجا دفن شده است. نویری علتِ انتقال سر را از عسقلان به قاهره، این گونه نگاشته است که اروپایی‌ها در سال 548ق بر عسقلان حاکم شدند و سر، از راه دریا به قاهره منتقل شد. صَفَدي (م764ق) نیز نوشته است که برخی گمان کرده‎اند که خلفای فاطمی سر حسین (علیه السلام) را از عسقلان به مصر منتقل کرده و در همان جایی که امروز به بارگاه حسین در قاهره معروف است، دفن کردند.

مَقْريزي (م845ق) گزارش کرده است که سر حسین (علیه السلام) روز یکشنبه هشتم جمادی‌الآخر سال ۵۴۸ به قاهره منتقل شد و روز سه‌شنبه دهم همان سال به قاهره رسید و به (باغ) کافوری ۵۹ برده شد، سپس از سرداب به کاخ زمرّد برده شد و در (زیر) گنبد دیلم در راهرو خدمت (راهرویی که از طریق آن به خدمت خلیفه می‌رسیدند) دفن شد. در نقد و ردّ این قول، باید گفت که به نظر می‌رسد خلفای فاطمی چنین ادعایی طرح کردند تا ادعای خود مبنی بر انتسابشان به فرزندان فاطمه را ترویج کنند، چنان‌که برخی از مورخان اهل‌سنت نیز به این نکته اشاره کرده‌اند.

۹. مرو

سمعانی (م562ق) به نقل از کتاب المراوزه معدانی، نگاشته است که سر حسین بن علی (علیه السلام) در مرو در قصر ساکنان زرتشتی، سمت راستِ (درِ) ورودی، پای دیوار، دفن شده است.

نویری ابتدا به توضیح این گزارش و سپس به نقد آن، پرداخته است. وی در توضیح آن، نگاشته است: آن که گفته است سر حسین در مرو دفن شده، می‎گوید: چون ابومسلم خراسانی دمشق را تصرف کرد، سر را گرفت و به مرو برده و در دارالاماره دفن کرد.

اما وی در نقد این گفته از قول عمر بن ابوالمعالی نوشته است: اینکه ابومسلم سر را به خراسان منتقل کرده باشد، بسیار بعید به نظر می‎رسد؛ چرا که فاتح شام، عبدالله بن علی بن [عبدالله بن] عباس بوده است نه ابومسلم، از این رو چگونه می‎توان تصور کرد که او سر را به خراسان منتقل کرده یا برای او امکان انتقال بوده است. اگر او سر را در خزائن بنی‎امیه یافته بود، آن را به مردم نشان می‌داد تا بر دشمنی مردم نسبت به بنی‎امیه بیفزاید. افزون بر این، چون عمر بن عبدالعزیز خلیفه شد، بعید است که وی سر را در خزانه سلاح به حال خود رها کرده باشد و آن را دفن نکرده باشد.

۱۰. حَرّان

حمدالله مستوفی بدون ارائه هیچ سندی، یکی از اقوال محل دفن را «حرّان» گفته است که به هیچ رو نمی‌توان پذيرفت.

جمع‌بندی، نتیجه‎گیری و بیان نظریه مختار

از بررسی اقوال بیان شده، به این نتیجه می‌توان دست یافت که جز قول اول (قول مشهور علمای شیعه) و قول دوم که در منابع حدیثی شیعه از قول ائمه (علیهم السلام) درباره آن روایاتی وارد شده است، بقیه اقوال، گفته مورخان و اندیشمندان اهل‌سنت است، از این رو با آنکه برخی از آن اقوال همانند قول سوم و چهارم از قدمت زیادی برخوردارند؛ اما افزون بر اشکالاتی که برای اقوال یاد شده بیان شد، چون نه روایتی از معصوم درباره آنها نقل شده است و نه اندیشمندان شیعه به آن قائل شده‎اند، نمی‎توان به آنها اعتنا کرد. اما درباره دیدگاه دوم (دفن سر در نجف) باید گفت که اگرچه برخی از روایات، قول به دفن سر امام (علیه السلام) در کنار (یا پایین) قبر امیرالمؤمنین (علیه السلام) را تأیید می‎کند و نیز زیارت امام حسین (علیه السلام) نزد سر امیرالمؤمنین (علیه السلام) وارد شده است، با این وجود، روایات یاد شده در مرئی و منظر علما و فقهای شیعه بوده است و هیچ یک به مضمون آن پای‎بند نشده و به آن اعتماد نکرده‎اند؛ زیرا افزون بر آنکه اسناد آنها تمام نبوده و رجال آن معروف و مشهور نیستند، مضمون آنها درباره محل دفنِ سر نیز با یکدیگر همخوانی ندارد، چنان‎که برخی از آنها محل دفن سر را، «ذکوات» (= تپه‎های سفید یا سرخ) و برخی دیگر، «جوف» (یا جُرْف) دانسته‎اند. همچنین برخی از آنها همانند روایت یونس بن ظَبیان از امام صادق (علیه السلام)، افزون بر آنکه امر عجیب و غریبی را بیان می‎کند، بر بقای سر در کنار قبر امیرالمؤمنین (علیه السلام) دلالت نمی‎کند؛ بلکه می‎توان از ظاهر آن چنین استفاده کرد که پس از دفن، سر به بدن در کربلا ملحق شده است. از این رو اندیشمندان شیعه تنها دیدگاه نخست، یعنی «الحاق سر به بدن» را پذیرفته و به آن اعتماد کرده‎اند. بنابراین، اگرچه درباره دیدگاه اول هیچ خبری از امامان معصوم (علیهم السلام) وارد نشده؛ اما این دیدگاه در طول قرون متمادی شهرت خاصی داشته و مورد اعتماد و عمل علمای شیعه بوده است. این امر حاکی از آن است که دیدگاه یاد شده در قرن‌های اولیه، از مسلّمات اعتقادی و تاریخی شیعه بوده است تا جایی که در آن زمان ـ بدون توجه به آنکه در آینده این قول مورد تردید قرار خواهد گرفت ـ ضرورت دانسته نشده مستند به قول معصوم یا گزارش‎های معتبر تاریخی شود. بر این اساس، دیدگاه یاد شده قابل اعتنا و پذیرش است .

دوم: مدفن و فرجام سرهای سایر شهدا

اگرچه بر اساس گزارش‌های تاریخی، سرهای دیگر شهدا نیز از کوفه به شام فرستاده شد؛ اما درباره مکان دفن آنها، گزارش‌های چندان معتبری در دست نیست و در مجموع سه گزارش و گفته ذیل در این باره وجود دارد:

۱. دفن سرها در جَبّانة كوفه

ابن سعد نگاشته است که وقتی اسرا در قصر ابن زیاد زندانی شدند، شخصی به نام ابوخالد ذکوان به ابن زیاد گفت: این سرها را به من واگذار تا آنها را دفن کنم. او آنها را کفن کرده و در (قبرستان) جَبّانه (کوفه) دفن کرد و سوار بر مرکب خود شده و به سوی اجساد آنان رفته و پس از تکفین، آنها را دفن کرد.

این قول را به هیچ رو نمی‎توان پذیرفت؛ چرا که ـ چنان نگاشته شد ـ اولاً: با نصوص تاریخی که بر بردن سرهای شهدا به شام نزد یزید دلالت دارد، ناسازگار است، ثانیاً: در ادامه گزارش آمده است که ذکوان، اجساد آنها را نیز دفن کرد که این امر با مسلّمات تاریخ عاشورا منافات دارد؛ زیرا بر اساس گزارش‌های معتبر، اهل غاضريیه، دفن‌کنندگان شهدا بوده‎اند، نه شخصی به نام ذكوان.

۲. الحاق سرها به بدن‎ها

مستوفی هروی و بعدها خواندمیر، نگاشته‎اند که اسرای اهل‌بیت علیهم السلام، سرهای دیگر شهدا را همراه سر امام (علیه السلام) به کربلا آورده و در کنار بدن‎هایشان دفن کردند. این گزارشْ از این رو که از گزارش‌های متأخر است و در منابع کهن نیامده، چندان اعتباری ندارد.

۳. دفن برخی سرها در مقبره باب الصغیر شام

اما از محققان معاصر، سید محسن امین عاملی، دیدگاه دیگری دارد و در این باره نگاشته است: در سال 1321ق در مقبره معروف به مقبره باب‌الصغیر در دمشق، بارگاهی را دیدم که جلويی درِ آن، سنگی بود و روی آن نوشته شده بود: اینجا محل دفن سرهای عباس بن علی (علیه السلام)، علی بن الحسین اکبر (علیه السلام) و حبیب بن مظاهر است. پس از چند سال، آنجا را خراب کرده و تجدید بنا کردند و آن سنگ از بین رفت و ضریحی داخل بارگاه ساخته بودند و اسامی بسیاری از شهدای کربلا را روی آن نوشته بودند، در حالی که آنجا در حقیقت منسوب به آن سه سر بود. البته به گمان قوی چنین انتسابی صحیح باشد؛ زیرا پس از حمل سرهای شریف به دمشق و گرداندن آنها و پایان یافتن مقصود یزید که اظهار پیروزی، آزار و اذیت کردن اسرا و انتقام‌گیری از آنان بود، چاره‎ای جز دفن آنها در یکی از مقابر نبوده است، پس این سه سر در مقبره باب الصغیر دفن شد و مکان دفن آنها حفظ شد.

اگرچه گفته این محقق، به ظاهر درست به نظر می‎رسد؛ اما اثبات چنین ادعایی که تنها سند آن سنگ‌نبشته‌ای است که معلوم نیست چه کسی و چه زمانی آن را نوشته و در مکان یاد شده قرار داده، مشکل است.

نتیجه

از آنچه نوشته شد، به این نتیجه می‎توان رهنمون شد که اگرچه روایتی از معصومان (علیهم السلام) درباره دیدگاه نخست (الحاق سر به بدن در کربلا) نرسیده است؛ اما با توجه به شهرت آن در میان شیعه و سنی و اعتماد علمای شیعه بر آن، این دیدگاه مورد اعتماد و قابل پذیرش است. همچنین اسنادِ معتبر کهن درباره فرجام و محل دفن سرهای دیگر، وجود ندارد و تنها برخی از سندهای متأخر، همانند گزارش‌های مستوفی هروی و خواندمیر که البته معلوم نیست آنان از چه منبعی نقل کرده‌اند، حاکی از آن است که سرهای شهدا به کربلا برده و به بدن‎ها ملحق شده است که اعتبار لازم را ندارد.

صرف نظر از دستاورد این پژوهش که درصدد تعیین محل دفن سر امام (علیه السلام) است، عشق به امام (علیه السلام) و آرمان‌هایش در طول تاریخ، هر انسان معتقدی را شیفته آن حضرت ساخته است؛ بنابراین، چندان مهم نیست سر و بدن مطهر امام حسین (علیه السلام) کجا دفن شده باشد؛ بلکه آنچه مهم است آن‌که شخصیت والای امام (علیه السلام) همیشه در دل همه شیعیان و محبان خود جای داشته و خواهد داشت. سخن برخی از مورخان و اندیشمندان در این باره، شنیدنی است. سبط ابن جوزی پس از شمردن اقوال مکان دفن، مي‌افزايد:

به هر حال، در هر جایی که سر یا پیکرش باشد [نام و یاد] او در دل‌ها، اذهان و خاطره‌ها جای دارد، چنان‌که برخی از استادان ما در این باره سروده‌اند:

«لاتطلبوا المولی حسین بأرض شرق او بغرب

ودَعُوا الجمیع و عرّجوا نحوی فمشهده بقلبی»

مولا حسین را در سرزمین شرق یا غرب نجویید

و همه جا را رها کنید و به سوی من آیید که مشهد او در دل من است.

همچنین عقّاد، اندیشمند معاصر مصری در این باره مي‌نويسد:

در هر جایی که آن سر شریف دفن شده باشد، مورد تعظیم و احترام است. حسین به سبب برخورداری از منزلت شهادت، نشان شجاعت و شرافت خاندانی با پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم)، حقیقتی گردید که انسان همیشه او را در سینه و خاطرش دارد، چه نزدیک و چه دور از قبرش باشد. حقیقتی که در کربلا، دمشق و... غیر این جاها، یکی است.

 

تاریخ در تصویر

قدیمی‌ترین تصویر موجود از قتلگاه امام حسین علیه‌السلام