طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، کتابی از آیت الله سیدعلی حسینی خامنه‌ای، رهبر شهید است که به تبیین بنیادهای عقاید اسلامی بر اساس قرآن می‌پردازد و از سوی نویسنده به عنوان پایه‌ای فکری برای تشکیل نظام اسلامی معرفی شده است. این کتاب متن پیاده‌شده سلسله سخنرانی‌های ایشان در ماه رمضان ۱۳۵۳ش (چهار سال پیش از انقلاب اسلامی ایران) در مشهد است.

این کتاب با رویکردی نظام‌مند و مبتنی بر قرآن، مسائل اسلامی را به صورت یک مجموعه به‌هم‌پیوسته بررسی کرده و می‌کوشد با پرهیز از نظرات شخصی، اصول اساسی اسلام را استنباط کند. از ویژگی‌های آن، ارائه نگاهی نو به مفاهیم دینی مانند ولایت است.

ساختار کتاب در چهار بخش اصلی ایمان، توحید، نبوت و ولایت تنظیم شده و هر بخش شامل جلسات متعددی است. چاپ نخست خلاصه این سخنرانی‌ها در سال ۱۳۵۴ش توسط دفتر نشر فرهنگ اسلامی انجام گرفت و متن کامل آن نیز در سال ۱۳۹۲ش از سوی مرکز صهبا منتشر شد. این اثر به چندین زبان زنده دنیا از جمله عربی، انگلیسی، آلمانی و چینی ترجمه شده است.

اهمیت

کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، از اقدامات آیت‌الله خامنه‌ای در راستای احیای تفکر اسلامی و نیز بازگوکننده نظام فکری وی شمرده شده است. به گفته رهبر شهید انقلاب، مطالب این کتاب، پایه‌های فکری برای ایجاد یک نظام اسلامی بوده است.

دوره‌های مختلفی در حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها پیرامون این کتاب برگزار شده است؛ از جمله دوره تربیت مدرس، دوره‌های مطالعاتی، مسابقه کتاب‌خوانی و همخوانی کتاب. همچنین کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن در برخی از دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه تدریس می‌شود.

سلسله جلسات طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن

طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، حاصل ۲۸ سخنرانی سید علی حسینی خامنه‌ای در تابستان سال ۱۳۵۳ش در مسجد امام حسن مجتبی (علیه السلام) در مشهد (انتهای بازار سرشور) است. سیدعلی خامنه‌ای در ۳۵ سالگی در ماه رمضان هر روز بعد از نماز ظهر و عصر با موضوع طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، سخنرانی می‌کردند. ایشان مجموعه عقاید اسلامی را از زبان قرآن به گونه‌ای بیان می‌کردند که مردم به فکر ایجاد جامعه اسلامی نیز می‌افتادند. ایشان چند ماه پس از این جلسات و پیرو جلسات شرح نهج‌البلاغه، توسط رژیم شاهنشاهی دستگیر شدند.

به گفته آیت‌الله خامنه‌ای در مقدمه کتاب، در این جلسات کوشیده شده که مهم‌ترین پایه‌های فکری اسلام در خلال آیات قرآن جستجو شود. آنگاه ضمن تشریح تبیینی که شیوه تدبّر در قرآن را به مخاطبان می‌آموزد، پایه‌های مزبور در این آیات، مشخص و نشان داده شود و در موارد لازم، از روایات صحیح صادر از پیامبر و امامان شیعه (علیهم السلام) بهره‌گیری شود.

محتوا

کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، از چهار بخش اصلی با عناوین ایمان، توحید، نبوت و ولایت تشکیل شده و ذیل هر بخش، جلسات مرتبط آمده است. نویسنده، ایمان واقعی را ایمانی می‌دانند که آگاهانه و مسئولیت‌پذیرانه باشد. ایشان در بخش دوم، ضمن معرفی توحید، بازتاب آن در زندگی فرد موحّد را این می‌دانند که زیر بار سلطه خدایان دروغین - ابلیس، طاغوت‌ها و هواهای نفسانی - نرود. ایشان در بخش بعدی، پس از تعریف نبوت و معرفی دشمنان آن، به تعهداتی که مسلمانانِ معتقد به نبوت دارند اشاره کرده و فرجام کار پیامبران را پیروزی قطعی بیان می‌کنند. در بخش چهارم نیز بعد از تبیین مفهوم ولایت، ابعاد آن از جمله پیوند درونی جامعه اسلامی، نحوه ارتباط با جوامع غیرمسلمان و پیوند میان امام و امت مطرح شده است. در واقع مباحث این کتاب، تفسیر موضوعی قرآن به شمار می‌آید.

ویژگی‌ها

سه ویژگی مهم مباحث کتاب در مقدمه آیت‌الله خامنه‌ای این‌گونه بیان شده است:

- خارج کردن معارف اسلامی از ذهنیت محض و ناظر بودن آن‌ها به تکالیف عملی و زندگی اجتماعی

- مطالعه هماهنگ و پیوسته مسائل فکری اسلام به عنوان اجزای یک مجموعه واحد به‌منظور استنتاج یک ایدئولوژی کامل و متناسب با زندگی چند بُعدی انسان.

- استنباط اصول اساسی اسلام از مدارک و متون اصلی دین یعنی قرآن و دوری از سلیقه‌ها و نظرهای شخصی.

از دیگر ویژگی‌های کتاب می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: 

- ارائه نمایی از اندیشه اسلامی به جهانیان، نه‌فقط به مسلمانان

- ارائه نگاهی جامع از تفکر توحیدی با در نظر داشتن شئون مختلف زندگی بشر

- ارائه نگاهی نو به مفاهیم دینی همچون ولایت

- هماهنگی مباحث کتاب با سیره سیاسی - مبارزاتی امامان (علیهم السلام) برای برقراری حکومت اسلامی

- توجه کتاب به درد اصلی جوامع بشری و مسلمانان؛ یعنی ضعف ایمان

- آموزش شیوه تدبر و تعمق در قرآن به مخاطبان.