تا زمانی که طرح قانون بانک مرکزی تصویب نشود، امیدی به اصلاح نداشته باشید

راجع به همه بانک‌ها، بانک مرکزی در حوزه نظارت، اشراف کامل دارد. گزارش‌های نظارتی کامل درباره وضعیت بانک‌های مشکل‌دار وجود دارد. هم از لحاظ وضعیت سهام‌دار، ثبات سلامت، وضعیت اعتباری و... در این زمینه بانک مرکزی کم‌کاری نکرده است. اینکه چه شد، دیگر دست بانک مرکزی نیست. آن دیگر نیاز به قانون دارد. تا زمانی که قانون بانک مرکزی تصویب نشود و اختیارات به مقام ناظر داده نشود، هیچ امیدی به اصلاح نباید داشته باشیم.

برخورد شدید بانک‌های مرکزی کشورها با بانک‌های غیراستاندارد

فارس: به نظر شما نظارت مطلوب بر بانک‌های کشور چگونه است؟ بانک‌های مرکزی در دنیا با بانکی که کفایت سرمایه‌اش از نسبت استاندارد تعیین شده (حداقل ۸ درصد) کمتر می‌شود، چه برخوردی خواهد کرد؟

امین آزاد: قبل از اینکه به این مرحله برسد، بانک‌ها ابزارهایی برای رصد و ورود زودهنگام دارند. اصولاً نمی‌گذارند وضعیت بانک به مخاطره بیفتد و بعد ورود کنند. ما جلسه‌ای داشتیم مدتی پیش که تجربه امارات مطرح می‌شد. می‌گفتند نرخ کفایت سرمایه برای بانک‌های اماراتی ۱۷ درصد است و اگر این نسبت به ۱۵ درصد برسد، مقام نظارتی بانک مرکزی، مسئول بانک را مواخذه می‌کند که چه کار دارید می‌کنید؟ سریع باید گزارش بدهید که در بانک چه خبر است. این‌گونه نیست که صبر کند به نرخ ۱۳ و ۱۲ برسد. نرخ کفایت سرمایه، سال‌هاست در بسیاری کشورها به ۱۲ درصد هم رسیده است.

لزوم تاسیس شرکت مدیریت دارایی برای تسهیل در فرایند انحلال بانک‌های ناتراز

امین آزاد: دارایی نقد و شبه نقد بانک، معمولاً پایین است. بخش عمده دارایی بانک، تسهیلات اعطایی است و بخشی هم دارایی ثابت و یک بخشی سرمایه‌گذاری و... است. شما برای این، باید تعیین تکلیف کنید. تجربه آسیای جنوب شرقی می‌گوید یک شرکت مدیریت دارایی دولتی تاسیس کن و این دارایی‌های این بانک را به این شرکت بفروش و از محل فروش دارایی، همه سپرده‌ها را بازپرداخت کن. شرکت مدیریت دارایی شروع به فروش و تبدیل دارایی‌ها به منابع نقد می‌کند.

فارس: در این دارایی‌های فروخته شده، دارایی سوخت شده هم وجود دارد؟

امین آزاد: بله. همه دارایی‌ها فروخته می‌شود و بعد از خرید شرکت مدیریت دارایی، دارایی‌ها را غربال می‌کند. شرکت قدرت داشته باشد به سرعت دارایی‌ها را تعیین تکلیف کند. مثلاً اگر یک ساختمان پایان کار ندارد، به سرعت شهرداری را ملزم کند که پایان کار صادر کند.

نداشتن اختیارات کافی، بانک‌ها را جسور کرده است

امین آزاد: یک شرکت حاکمیتی، کل دارایی‌ها و بدهی‌ها را تعیین تکلیف می‌کند و پرونده بانک بسته می‌شود. در دنیا این تجربیات وجود دارد. بانک‌ها را در فرایند انحلال درگیر نمی‌کنند. علت اینکه بانک‌ها جسور شده‌اند این است که مقام نظارتی، اختیار کافی ندارد؛ اما در کشورهای دیگر می‌دانند بانک مرکزی اختیار دارد و آنها را نقره‌داغ می‌کند و به همین دلیل جرئت نمی‌کنند.

فارس: در بحث نسبت تسهیلات و تعهدات کلان، رفتار مقام نظام این‌قدر شدید است یا به سمت دیگری رفته‌اند؟

امین آزاد: درباره تسهیلات و تعهدات کلان، قاعده و الگو برای همه کشورها یکسان نیست.

فارس: یعنی این نسبت در بانک تجاری و بانک سرمایه‌گذاری و توسعه‌ای فرق دارد؟

امین آزاد: بله. ماهیت بانک‌ها تعیین می‌کند که نسبت سرمایه به تسهیلات اعطایی به یک ذی‌نفع واحد چقدر باشد. مثلاً بانک صنعت و معدن باید تسهیلات کلان بدهد. علت تاسیس اصلاً همین بوده است. اصلاً نباید وام خرد بدهد؛ چون قرار است یک پروژه را تامین مالی کند. جنس این بانک با یک بانک تجاری فرق دارد. این یک نکته. نکته بعدی اینکه وقتی بانک به پروژه بزرگ ورود می‌کند، نسبت ریسک بانک بالا می‌رود. نسبت کفایت سرمایه ممکن است تغییر نکند؛ اما مقام ناظر ورود می‌کند و برخورد می‌کند. برخورد لزوما چکشی نیست. اگر مقررات بازل را نگاه کنید، مقررات تسهیلات و تعهدات کلانی که اگر اشتباه نکنم بانک مرکزی اصلاحیه آن را به بانک‌ها داد، می‌گوید مقام ناظر باید مهلت تعیین کند و بانک را ملزم کند در مدت مشخصی نسبت را اصلاح کند. مثلاً در مدت دو ماه یا سه ماه.

فارس: یعنی باید بخشی از تسهیلات پرداختی به بانک بازگردانده شود؟

امین آزاد: بله. تا به نسبت تعیین شده برسد. البته برخی بانک‌ها در ایران بخش عمده تسهیلاتی که پرداخت کرده، اصلاً نسبت سرمایه به تسهیلات رعایت نشده است. در دنیا با این اقدامات برخورد می‌کنند. به این شکل که آقای مدیر بانک! شما مقررات را می‌دانستی یا نه؟ اگر نمی‌دانستی که یعنی اینکاره نیستی و عزل می‌شوی. اگر می‌دانستی، تشکیل پرونده در هیئت انتظامی و انفصال از خدمت و محکوم به حبس یا جزای نقدی می‌شوی.

بدون تردید بانک ناسالم را باید از رده خارج کرد

فارس: در حال حاضر با چند دسته بانک در ایران مواجهیم. بانک‌های خوب، بانک‌های ضعیف و بانک‌های بد. بانک‌های بد، بانک‌هایی ناسالم و غیرقابل احیا هستند. به نظر شما برای گذار از این شرایط چه باید کرد؟

امین آزاد: باید بانک‌های بد را از رده خارج کنیم. در این تردید نکنید.

فارس: با چه سازوکاری؟

امین آزاد: داستان این است که یک مدل نداریم. مدل‌های مختلفی برای حل و فصل مشکلات بانک‌ها داریم. نکته اصلی این است که مقام ناظر باید اختیار حل و فصل بانک‌های بد را داشته باشد. الان این اختیارات نیست و فضای حاکم بر بانک مرکزی، تساهل در برابر بانک‌های بد است. یعنی مقام ناظر، دارد تماشا می‌کند چون می‌گوید ممکن است ورود من خسارت بیشتری داشته باشد و شاید با حل تدریجی با هزینه کمتری مشکل حل شود. این رویکرد در دنیا هم وجود دارد و فقط مختص ایران نیست.

اما برای حل مسئله باید طبقه‌بندی از بانک‌ها داشته باشیم. بانک‌ها یک جنس نیستند و نمی‌توانیم با یک نسخه واحد، مشکل همه بانک‌ها را حل کنیم. بعضی بانک‌ها مشکل گاورمنس دارند، بعضی مشکل ناترازی دارند، بعضی مشکل نقدینگی دارند. برخورد با این بانک‌ها متفاوت است. روشی که برای انحلال بانک گفتم که دارایی‌ها و بدهی‌های بانک به شرکت دولتی، مدیریت دارایی که باید تاسیس شود، فروخته شود، برای بانکی است که مشکل نقدینگی دارد؛ اما معادل بدهی‌ها دارایی هم دارد. یعنی بخش زیادی از سمت راست ترازنامه‌اش، امکان نقد شدن ندارد و تبدیل به دارایی ثابت و سرمایه‌گذاری شده و تبدیل شده به تسهیلاتی که امکان وصول آن وجود ندارد.

در آن حوزه راهکار این است که بانک ناسالم منحل شود. تردیدی در این نکنید. اما چگونه بانک منحل شود؟ این بانک دارایی برای پرداخت به سپرده‌گذار دارد؛ اما نقدینگی ندارد. شما باید راه‌های میان‌بری داشته باشید برای اینکه این فرایند که ممکن است ۱۰ سال یا ۲۰ سال طول بکشد و اقتصاد را زمین‌گیر کند، در مدت یک یا دو سال به نتیجه برسد. یک راهش ایجاد راه‌اندازی شرکت دولتی مدیریت دارایی با اختیارات حاکمیتی و قدرتمند که سه قوه آن را پشتیبانی کنند. یعنی به محض اینکه بخواهد، دادگاه حکم و اجرائیه صادر می‌کند و انتقال و فروش دارایی‌ها ۱۰۰ درصد تضمین کند و قوه مجریه مانند سازمان امور مالیاتی و سایر دستگاه‌ها شرایط را برای شرکت مدیریت دارایی فراهم کنند تا با این روش، پول سپرده‌گذاران را به سرعت بدهد و دارایی‌ها را به پول نقد تبدیل کند.

اگر چنین بانکی منحل نشود، مدام سپرده‌گذار جدید جذب می‌کند و چون درآمد بانک کمتر از سودی است که به سپرده‌گذار می‌دهد، زیان و ناترازی بانک مدام افزایش می‌یابد و مدام حجم ترازنامه رشد می‌کند. یکجا این فرایند متوقف می‌شود و این برنامه‌ای که عرض کردم اجرا می‌شود. اما کل حاکمیت پای کار باید بیاید و در مدت ۲ سال کل دارایی به فروش می‌رسد و پرونده بانک بسته می‌شود.

برخی بانکها هم هستند که وضعیت نامناسبی ندارند؛ اما مدیریت حاکم بر آن، بد است. هیئت‌مدیره پول را در جای نامناسبی سرمایه‌گذاری کرده؛ اما امکان تبدیل دارایی به پول وجود دارد. در این روش هیئت‌مدیره و مدیرعامل برکنار و یا سهام‌دار خلع ید می‌شود. حتی سهام را به فروش می‌گذارید و سهام‌دار بد را از ترکیب سهام‌داری خارج می‌کنید.

فارس: به عنوان کسی که دهه‌ها در حوزه نظارت بانک مرکزی فعالیت کردید، توصیه شما به قوای سه‌گانه چیست؟ باید بانک‌های بد را متوقف کنیم یا اینکه باز هم چند سال برای اصلاح ساختار، به بانک‌ها وقت بدهیم؟

امین آزاد: هر زمان که زودتر بتوانید فعالیت بانک‌های بد را متوقف کنید، سودش بیشتر از زیانش خواهد بود. دو دهه است که داریم تساهل می‌کنیم. برخی بانک‌ها را باید دهه ۸۰ می‌بستیم، اما نشد. مثلاً موسسه توسعه باید سال ۸۵ بسته می‌شد؛ اما آن زمان این کار انجام نشد و سال ۱۴۰۰ موسسه توسعه منحل شد.

فکر می‌کنم هزینه‌ای که حاکمیت می‌توانست برای انحلال موسسه توسعه پرداخت کند، یک دهم آن چیزی بود که در این مدت پرداخت کرد. جمع کردن موسسه توسعه، جمع کردنِ پرهزینه‌ای بود. اگر همان زمان برخورد می‌کردیم، شاید خسارت‌ها بسیار کمتر بود تا اینکه اجازه دادیم ۱۵ سال بگذرد. تجربه دنیا هم همین را می‌گوید. ورود به تساهل نظارتی نیازمند برنامه است؛ اما باید به این سوال پاسخ دهید که انحلال الان بهتر است یا ۲ سال دیگر. اما در این سال‌ها موضوع رها بوده و ما هم فقط نگاه کردیم. یک جاهایی ورود کردیم؛ اما قانون پشتیبانی نمی‌کرد. در این حوزه‌ها حاکمیت باید ورود کند و توجیهی برای به تاخیر انداختن اقدامات وجود ندارد و باید برای این اقدامات و برنامه‌ها، قوانین مشخصی بنویسیم.