خُطبه فدکیه؛ فریاد رسای اعتراض حضرت زهرا (س)

خُطبه فدکیه یا خطبة لُمَّة سخنرانی حضرت فاطمه (سلام الله علیها) در مسجد النبی که در اعتراض به غصب فدک ایراد شد. ابوبکر پس از رسیدن به خلافت با انتساب روایتی به پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) مبنی بر اینکه پیامبران از خود ارث نمیگذارند، دهکده فدک را که پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) به فاطمه (سلام الله علیها) بخشیده بودند، به نفع خلافت مصادره کرد. فاطمه (سلام الله علیها) پس از بیثمر بودن دادخواهیشان، به مسجد پیامبر رفتند و خطبهای ایراد کردند که به خطبه فدکیه مشهور شد. ایشان در این خطبه، بر مالکیتشان درباره فدک تصریح کردند. همچنین به دفاع از حق امیرالمومنین علی (علیهالسلام) درباره خلافت پرداختند و مسلمانان را بهخاطر سکوت در مقابل ستم به اهل بیت (علیهمالسلام)، سرزنش کردند.
خطبه فدکیه مجموعهای از معارف را در زمینههای خداشناسی، معادشناسی، نبوت و بعثت پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم)، عظمت قرآن، فلسفه احکام و ولایت در بر دارد.
متن این خطبه در منابع شیعه و اهل سنت نقل شده است. سید عزالدین حسینی زنجانی، حسینعلی منتظری و مجتبی تهرانی بر این خطبه شرح نوشتهاند.
اهمیت و جایگاه
خطبه فدکیه مواضع سیاسی حضرت فاطمه (سلام الله علیها) علیه نظام حاکم و سرزنش مصادرهکنندگان فدک و خلافت را در بر دارد. در این خطبه بر ایجاد وحدت در جامعه اسلامی و دوری از تفرقه و نفاق، ذیل پذیرش امامت و ولایت اهل بیت (علیهمالسلام) تأکید شده است. این خطبه به دلیل دربرداشتن مجموعهای از معارف در زمینههای توحید، معاد، نبوت و بعثت پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم)، عظمت قرآن، فلسفه احکام و ولایت، از نفیسترین میراثهای دینی حضرت فاطمه (سلام الله علیها) معرفی شده است.
همچنین همتراز دانستن خطبه فدکیه با خطبههای امیرالمومنین علی (علیهالسلام) از نظر فصاحت و بلاغت و استفاده از شاخصههای منطقی مشهور در فن خطابه، از دلایل اهمیت این خطبه دانسته شده؛ از اینرو در کتاب بلاغات النساء ابن طیفور، جزو سخنرانیهای دارای بلاغت و فصاحت معرفی شده است.
انگیزه
فدک دهکدهای حاصلخیز در نزدیکی خیبر، در منطقه حجاز و به فاصله ۱۶۰ کیلومتری مدینه بود که یهودیان در آن زندگی میکردند. پس از آنکه در جنگ خیبر، منطقه خیبر و قلعههای آن فتح شد، یهودیان ساکن در قلعهها و مزارع فدک، نمایندگانی نزد پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) فرستادند و به تسلیم و مصالحه راضی شدند و قرار شد نیمی از زمینها را به پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) تحویل دهند.
فدک بهدلیل اینکه بدون جنگ و خونریزی و با مصالحه بهدست پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) افتاد و نیز به حکم قرآن، مختص پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) بود، پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) درآمد این زمین را به مستمندان بنیهاشم میدادند و پس از نزول آیه «وَآتِ ذَا الْقُربَی حَقَّهُ؛ و حق خویشاوند را بده» آن را به فاطمه (سلام الله علیها) بخشیدند. پس از وفات پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم)، ابوبکر با انتساب حدیثی به پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم)، مدعی شد پیامبران ارث نمیگذارند؛ از این رو دهکده فدک (که در دست فاطمه بود) را به نفع خلافت مصادره کرد.
حضرت فاطمه (سلام الله علیها) میفرمودند که پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) پیش از وفاتشان، فدک را به ایشان بخشیده و امیرالمومنین علی (علیهالسلام) و امایمن را بر این سخنشان شاهد آوردند. بنا به نقلی، ابوبکر در برگهای ملکیت فاطمه را بر فدک تأیید کرد؛ اما عمر آن برگه را پاره کرد. بنابر برخی منابع اهل سنت، ابوبکر شاهدان فاطمه را نپذیرفت و دو مرد را برای شهادت طلبید.
فاطمه (سلام الله علیها) وقتی مطالبه فدک را بیثمر دیدند، به همراه جمعی از زنان خویشاوندشان به مسجد رفتند. بنا به گزارش ابن طیفور، زمانی که فاطمه به مسجد رسیدند، ابوبکر و گروهی از مهاجران و انصار در مسجد نشسته بودند. میان فاطمه (سلام الله علیها) و حاضران، چادری آویختند. دختر پیامبر نخست نالهای کردند که حاضران به گریه افتادند؛ سپس قدری خاموش ماندند تا مردم آرام گرفتند و آنگاه سخنان خود را ایراد کردند. چون این خطبه در واکنش به ماجرای مصادره فدک و درباره آن ایراد شده، خطبه فدکیه نام گرفته است؛ البته گاه به اعتبار اینکه حضرت فاطمه (سلام الله علیها) قبل از ایراد خطبه با گروهی از خویشانشان وارد مسجد شدند، «وَ أقْبَلَتْ فی لُمَّةٍ مِنْ حَفَدَتِها وَ نِساءِ قَوْمِها»، از آن با عنوان خطبه لُمَّة نیز یاد شده است.
سند
علامه مجلسی خطبه فدکیه را از خطبههای مشهوری دانسته که شیعه و اهل سنت با سندهای گوناگون آن را نقل کردهاند. شیخ صدوق در کتاب «من لا یحضر» بخشی از این خطبه را نقل کرده است. قدیمیترین سند این خطبه، کتاب «بلاغات النساء» اثر احمد بن ابی طاهر مروزی مشهور به ابن طیفور (۲۰۴-۲۸۰ق) از عالمان اهل سنت است که در زمان امام هادی و امام حسن عسکری (علیهماالسلام) میزیسته است. ابن طیفور این خطبه را با دو روایت ضبط کرده؛ اما به گفته سید جعفر شهیدی در سندهای متأخر، هر دو فقره درهم آمیخته و به یک صورت نقل شده است. برای خطبه فدکیه بیش از ۱۶ منبع ذکر شده است.
گفته شده امام حسن، امام حسین، حضرت زینب، امام باقر، امام صادق (علیهمالسلام)، عایشه، عبدالله بن عباس و… در زمره راویان این خطبه قرار دارند.
محتوا
خطبه فدکیه با حمد و توصیف خدا آغاز میشود و بعثت پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) را یادآور میشود و سپس به نزدیکی امیرالمومنین علی (علیهالسلام) با پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) و سروری وی در میان اولیای الهی و شجاعتهای بینظیر وی در دفاع از پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) و اسلام اشاره میکند و صحابه را به دلیل اینکه پس از درگذشت وی، پیرو شیطان شده و نفاق در میان آنها آشکار شده است و حق را رها کردهاند، سرزنش میکند. در این خطبه همچنین به واقعه غصب خلافت اشاره شده و سخن ابوبکر که پیامبران ارث نمیگذارند، مخالف آیاتی از قرآن معرفی میشود. فاطمه (سلام الله علیها) در این خطبه ابوبکر را به دادگاه خداوند در روز رستاخیز واگذار میکنند و یاران پیامبر را مخاطب قرار میدهند که چرا در مقابل این ستمها ساکت نشستهاند. ایشان میفرمایند که آنچه آنها کردهاند، شکستن پیمانشان با رسول خداست و در فراز پایانی خطبه، ننگ کار آنان را جاودانی و سرانجام آن را دوزخ میدانند.
ماجرای پنج دقیقه خواب اضافی آیت الله مهدوی کنی
مرحوم آیت الله مهدوی کنی در خاطرات خود به نکات جالبی از تاریخ انقلاب اسلامی و بزنگاههایی که منشاء تحولات زیادی شدهاند اشاره کردهاند. این مطلب برگرفته از کتاب خاطرات ایشان است:
«روزهای یکشنبه جلسه شورای امنیت ملی با مسئولین لشکری و کشوری در نخست وزیری تشکیل میشد. رئیس جمهور، نخست وزیر، وزیر کشور و فرمانده سپاه و فرماندهی نیروی انتظامی و ژاندارمری مقامات ارتشی و دیگر سران نیروها در آن جلسه حضور داشتند و من به عنوان وزیر کشور در آن شرکت میکردم. کشمیری هم مدتی بود که توسط آقای بهزاد نبوی و آقای قنبری به عنوان منشی جلسه معرفی شده بود. من اطلاع از سابقه ایشان نداشتم؛ ولی بعدها گفتند که او از توابین است و قبلاً از اعضای منافقین بوده و توبه کرده و بعد هم در گزینش نیروی هوایی مشغول به کار شده و از او تعریف میکردند.
او ظاهر خیلی آرامی داشت و دبیر جلسه شورای امنیت بود. همیشه در دفتری که همراه داشت چیزهایی مینوشت. گاهی از فلاکسی که در آنجا بود برای اعضا چای میریخت. در جریان جلسه هم هیچ حرفی نمیزد. ضبط صوتی هم همراه داشت که جلسات را به وسیله آن ضبط میکرد. خیلی آرام به نظر میرسید و نشان میداد که پسر آرام و نجیبی است.
در آنجا یک میز مستطیل شکلی بود؛ آقای رجایی و دکتر باهنر کنار هم مینشستند. بنده هم به عنوان وزیر کشور پهلوی ایشان مینشستم؛ کشمیری هم رو به روی دکتر باهنر و آقای رجایی مینشست. یک کیف هم همیشه داشت که آن را زیر میز میگذاشت. ضبط صوت را هم بالای میز میگذاشت.
در وزارت کشور هرگاه خسته میشدم، قدری استراحت میکردم. روز انفجار پس از ادای نماز ظهر و عصر و صرف نهار، در اتاق بالا کمی استراحت کردم. وقتی بلند شدم ساعت ۲٫۲۵ دقیقه بود. جلسه شورای امنیت ملی قرار بود حدود ساعت ۲/۳۰ در محل نخست وزیری تشکیل شود. خیلی خسته بودم گفتم پنج دقیقه دیگر هم بخوابم، بعد بلند میشوم. ساعت ۲/۳۵ دقیقه بلند شدم و پایین آمدم و سوار ماشین زرهی شدم که در آن ماشین بیسیم و تلفن و وسائل ارتباطی وجود داشت.
از خیابان بهشت که وزارت کشور قبلاً آنجا بود به طرف خیابان حافظ حرکت کردیم. همین که وارد خیابان حافظ شدیم، شنیدم بیسیم داد میزند مرکز، مرکز نخست وزیری، انفجار، انفجار در نخست وزیری! هر چه خواستم با نخست وزیری تماس بگیرم، نتوانستم. به بچههایی که همراهم بودند گفتم به وزارت کشور برگردیم تماس بگیریم ببینیم جریان چیست؟
به وزارت کشور برگشتیم و به دفتر خودم آمدم. روبروی نخست وزیری هم بود. اتفاقاً من نگاه کردم دیدم از همان اتاق دارد آتش بالا میآید. بعد هم با کمیته تماس گرفتم، گفتند بله، آنجا انفجار رخ داده و آقایان را به بیمارستان بردند. نگفتند که اینها شهید شدهاند. من توفیق نداشتم شهید بشوم. همین پنج دقیقه خواب بنده، سبب شد که از این شهادت بینصیب شوم.
منبع: کتاب خاطرات آیت الله مهدوی کنی؛ تدوین دکتر غلامرضا خواجه سروی