«تخیل» ستون فقرات شعر کودک

درباره اینکه مقیاس‌های شعر کودک خوب و دارای ارزش چیست، باید گفت مهم‌ترین شاخصه این نوع شعر، بهره‌مندی فراوان از عنصر «خیال» است. همچنان که کودکان، دنیای ذهنی سرشار از خیالی دارند که در آن واقعیت و فراواقعیت به شکلی بنیادین در هم آمیخته شده است، شاعری هم که قرار است برای کودکان شعر بگوید، باید از قدرت تخیل فراوانی بهره‌مند باشد. صور خیال یعنی تشبیه، استعاره، جاندارپنداری و... در همه شاخه‌های ادبی و هنری، یک رکن است و اصولاً معیار تفاوت میان شعر و نظم را بهره داشتن از همین ویژگی خیال‌انگیزی می‌دانند. اما در شعر کودک و نوجوان بخصوص شعر کودک، این عنصر، نقشی بسیار برجسته‌تر و مهم‌تر دارد و بنیاد و اساس شعر را تشکیل می‌دهد. به عبارت دیگر در یک شعر بزرگسال ممکن است، اساس شعر را عناصر دیگری مانند اندیشه یا زبان تشکیل دهند و در کنار آن، شاهد حضور کم‌رنگ‌تر تخیل باشیم؛ ولی در شعر کودک، اساس شعر بر تخیل است و دیگر عناصر شعری در کنار آن به تکمیل شعر کمک می‌کنند.

زبان‌آموزان را سردرگم نکنیم

گفتیم که شعر کودک و نوجوان، بر زبان استوار نیست؛ اما این به معنای بی‌اهمیتی زبان در شعر کودک و نوجوان نیست. اتفاقاً موضوع زبان از این منظر اهمیت پیدا می‌کند که بخشی از مخاطبان این رده شعری، در سنینی قرار دارند که مشغول زبان‌آموزی هستند. اگر شاعران برای راحتی خود در سرودن، زبانی دست و پا شکسته و محاوره‌ای را انتخاب کنند، کودک در این سنین در برزخ میان زبان رسمی و زبان محاوره قرار می‌گیرد.

شاعری که باید هنوز کودک باشد

درباره اهمیت تخیل و زبان در شعر کودک گفتیم، باید به یک مسئله دیگر که ریشه در روان‌شناسی گروه‌های سنی مختلف هم دارد اشاره کنیم. اصولاً شاعر کودک و نوجوان باید این توانایی را داشته باشد که مانند یک کودک یا نوجوان، دنیا را ببیند. می‌دانیم که این گروه سنی، نظام علت و معلولی دیگری برای توضیح پدیده‌های پیرامونی خود دارند که با نظام علّی بزرگسالان متفاوت است و اگر قرار باشد با نگاه بزرگسالانه به دنیای کودکان نگریست و برایشان شعر گفت، هم احساسی آنان را برنخواهد انگیخت. به همین دلیل شاعران کودک و نوجوان ضمن آشنایی با ادبیات و فنون و شیوه‌های سرودن، باید روان‌شناسی کودک را هم بدانند، تغییرات ذهنی و شخصیتی کودک را به خوبی بداند و بشناسد و هنگام سرودن به آنها دقت داشته باشد و در ضمن هنوز باید رقه‌هایی از احساسات کودکانه در وجود او زنده باشد. سرودن شعر کودک، کار سختی است و به همین دلیل است که شعر کودک خوب، استاندارد و دارای ارزش‌های ادبی و آموزشی و تربیتی در بازار پررونق کتاب کودک، کمیاب است.