ارزش تراکنش‌های بورسی، تجاری و داده‌هایی مانند سوئیفت که روزانه از بستر کابل‌های فیبر نوری تنگه هرمز عبور می‌کند، به چند ده تریلیون دلار می‌رسد؛ آب تنگه هرمز میزبان طلایی به نام دیتا است.

کابل‌های فیبر نوری در چند نقطه محدود  جهان از جمله  تنگه هرمز در یک مسیر فشرده عبور می‌کنند. خدمات بانکی و پرداخت‌های آنلاین، خریدهای اینترنتی و حتی بخش بزرگی از فعالیت شرکت‌های بزرگ فناوری و سرویس‌های ابری نیز بر بستر همین کابل‌ها انجام می‌شود. درواقع بخش قابل توجهی از جریان زندگی دیجیتال امروز بر زیرساختی استوار است که در ظاهر دیده نمی‌شود؛ اما در عمل همه چیز به آن وابسته است. بسته به اهمیت این موضوع و اینکه آیا کابل‌های فیبر نوری موجود در تنگه هرمز را می‌توان اعمال حاکمیت کرد یا خیر، خبرگزاری فارس با عسگر سرمست، رئیس اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان گفت‌وگو کرده که در ادامه مطلب می‌خوانید.

کلید حقوقی ایران و عمان بر تنگه هرمز

فارس: آیا می‌توان گفت که کل تنگه هرمز (بستر، سطح و حریم هوایی) به صورت مشترک متعلق به ایران و عمان است و این حق هرگز با عدم استفاده قبلی از بین نمی‌رود؟ سرمست: بررسی کنوانسیون دریاها می‌گوید که هر کشوری از ساحل خود، حریمی حدود ۱۲ مایل دریایی دارد؛ اما عرض باریک‌ترین نقطه تنگه هرمز حدود ۲۱ مایل دریایی است؛ یعنی چیزی کمتر از حریم دریایی ایران و عمان؛ یعنی ما در تنگه هرمز چیزی به اسم آب‌های بین‌المللی نداریم. در باریک‌ترین نقطه آن و تمام آب‌های موجود در باریک‌ترین نقطه به صورت مشترک متعلق به ایران و عمان است. در کنوانسیون دریاها اشاره می‌شود که هم بستر آن منطقه که آب دریایی شماست، هم سطح و هم حریم هوایی‌اش متعلق به آن کشور است؛ پس کل آن منطقه طبق این کنوانسیون متعلق به ایران و عمان به صورت مشترک است. حالا اگر ما این حق را داریم و به دلایلی تا الان استفاده نکردیم، این حق از ما سلب نشده است. همان‌طور که ما تا قبل از این اجازه می‌دادیم به صورت صلح‌آمیز و از سر خیرخواهی بین‌المللی کشتی‌ها و تانکرهای عبوری از تنگه هرمز عبور کنند و امروز تصمیم گرفتیم که این حق را برگردانیم، همین تصمیم را می‌توانیم راجع به عبور کابل‌های فیبر نوری از آن منطقه بگیریم و این تصمیم به این معنی است که با شرکت‌های عبور دهنده و ذی‌نفعان این کابل‌ها تعامل داشته باشیم و این نکته را به آن‌ها بقبولانیم که داخل آب‌های سرزمینی مشترک ما و عمان این کابل‌ها را عبور دادند و طبیعتاً باید در این موضوع از این به بعد با ایران همکاری داشته باشند.

کابل‌های عبوری از هرمز و حق عمومی ملت ایران

با توجه به اینکه این بخش از تنگه هرمز متعلق به کشور ایران و عمان است، طبیعتاً ایران هم این حق را دارد که راجع به این موضوع مدیریتی داشته باشد و این به نظر می‌رسد یک حق عمومی ملت ایران است و ملت ایران می‌تواند حق خودش را مطالبه کند.

چند ده تریلیون دلار ارزش معاملات و ترا دیتا مربوط به کابل‌های هرمز

فارس: چطور شد که هرمز به یکی از گلوگاه‌های اینترنت جهانی تبدیل شد؟ یعنی کابل‌ها زیر دریا تأسیس شدند و از چه زمانی این وضعیت شکل گرفت؟ سرمست: ما در حاشیه خلیج فارس شاهد حضور تعداد زیادی از کشورها هستیم که طبیعتاً برای اتصال به اینترنت از این فیبرها استفاده می‌کنند و تعداد این فیبرها به همین دلیل زیاد است و در قاعده‌های جهانی به این شکل بیشتر جا افتاده که عموم این کابل‌ها در بستر دریاها عبور می‌کند و برای عبور از ادامه مسیر خودش از بستر دریا طبیعتاً از تنگه هرمز هم عبور کرده؛ اما نکته‌ای که وجود دارد این است که وقتی به تنگه هرمز می‌رسد، وارد آب‌های سرزمینی ایران و عمان می‌شود. تا قبل از آن و بعد از آن طبیعتاً ما بحثی نداریم؛ ولی به ازای عبور از آب‌های سرزمینمان، این حق قانونی ماست که راجع به عبور این کابل‌ها به صورت سازنده مداخلاتی داشته باشیم و ذیل کنوانسیون‌های بین‌المللی این حق از ما سلب نمی‌شود.

از تراکنش‌های بورسی تا بازرگانی/ معاملاتی که از بستر تنگه عبور می‌کند

به همین خاطر ما شاهد این هستیم که هم تعداد کابل‌ها بسیار زیاد است، هم تعداد شرکت‌هایی که درگیر و عبوردهنده این کابل‌ها هستند، بالاست و برخی از برآوردها می‌گوید که چیزی از حدود چند ده تریلیون دلار ارزش معاملات و ترا دیتاهایی است که شامل تراکنش‌های معاملات بورسی، تراکنش‌های مرتبط با تجارت و حوزه بازرگانی است که نرم‌افزاری مثل سوئیفت (SWIFT)  و امثالهم که در واقع دیتای آن‌ها از همین بستر کابل‌های فیبر نوری عبور می‌کند.

فارس: داده‌های عبوری از این کابل‌ها آیا محدود به اینترنت روزمره مردم است یا کاربردهای دیگری هم دارد؟ سرمست: طبیعتاً عموم مصارفی که برای ارتباطات و پدیده اینترنت داریم از این کابل‌ها عبور می‌کند اعم از اینترنت روزمره مردم؛ اما قطعاً محدود به این نیست و خیلی داده‌های ارزشمندتر از این کابل‌ها عبور می‌کند. مثل داده‌های تراکنش‌های مالی، تراکنش‌های بازرگانی و تمام تجارتی که در این منطقه دارد شکل می‌گیرد، بالاخره رد پایی در اینترنت دارد که در قالب دیتای عبوری از این کابل‌ها دارد جابه‌جا می‌شود.

اعمال حاکمیت بر کابل‌های تنگه هرمز، بازگرداندن حق از دست رفته ماست

فارس: از لحاظ حقوق بین‌الملل ایران چطور می‌تونه به کابل‌هایی که از بستر تنگه هرمز عبور می‌کند، اعمال حاکمیت کند؟ بهتر است ابتدا نگاهی به این کلمه اعمال حاکمیت داشته باشیم که سوءتفاهمی هم برای هم‌میهنان هم برای کشورهای دیگر شکل نگیرد. کلمه اعمال حاکمیت به معنی بازگرداندن حقوق از دست رفته ماست؛ به معنی برخورد خصمانه یا قطع اینترنت نباید معنی شود. اگر قرار باشد از این بستر چیزی عبور نکند، طبیعتاً نه ما منتفع هستیم نه آن کشورها. ما ذاتاً منتفع هستیم که از این بستر آب‌های ما، این فیبرها عبور کند؛ اما آنچه مطالبه است، این است که به ازای آن عبور چه انتفاعی نصیب ملت ایران می‌شود؟ چون از آب‌های سرزمینی ما عبور می‌کند و این حق ماست که راجع به این موضوع تصمیم بگیریم. اما این که طبق چه معاهدات بین‌المللی این حق برای ایران در واقع رزرو است، طبق کنوانسیون‌های بین‌المللی در حوزه کشتیرانی و آب‌های بین‌المللی، ما شاهد این هستیم که تعاریفی مثل آب‌های سرزمینی، آب‌های مجاور یا ساحل می‌شود؛ یعنی این آب‌ها را تقسیم می‌کند و به ازای یک فاصله‌ای از ساحل برای این آب‌ها اسمی می‌گذارد و طبیعتاً حقوقی را به ازای آن آب‌ها بر کشوری که مجاور است، مترتب می‌داند. مهم‌ترین این قوانین بحث آب‌های سرزمینی است که در آن کنوانسیون اشاره می‌کند که در حدود ۱۲ مایل دریایی است که این ۱۲ مایل دریایی را اگر ساحل ما حساب کنیم و ساحل عمان، ۲۴ مایل می‌شود. یعنی ۲۴ مایل  مجموع آب‌های سرزمین ما و عمان است؛ در حالی که در باریک‌ترین نقطه تنگه هرمز ما فقط ۲۱ مایل دریایی چیزی حدود ۳۹ کیلومتر عرض این تنگه است.

طبیعتاً ما چیزی به اسم آبراه بین‌المللی حداقل در آن نقطه نداریم و اگر قبل و بعدش را هم متعلق به کشورهای مختلف بخواهیم لحاظ کنیم و بگوییم اینجا آبراه بین‌المللی است، طبیعتاً وقتی به تنگه هرمز می‌رسد از نظر جغرافیایی متعلق به این دو کشور است و اگر بخواهد کشتی یا کابل فیبر نوری عبور کند یا هر پدیده دیگری اتفاق بیفتد، طبق این کنوانسیون‌ها ایران و عمان به طور مشترک باید راجع به آن تصمیم بگیرند. در جنگ هشت ساله هم ما شاهد چنین موردی بودیم؛ یعنی در جنگ نفتکش‌ها در ادامه جنگ تحمیلی هم ایران با این ادله به کشورهای متخاصم اجازه نداد که از این تنگه عبور کنند. پس این حق برای ما از قبل بوده، ما هم یک‌بار حداقل این حق را نصیب خود کردیم و در جنگ اخیر بالاخره ما برای احقاق حقوق ملت خودمان تصمیم گرفتیم دوباره این حق را زنده کنیم و این حق مسلم ما بوده و دوباره به نظر من لازم است که در حیطه کابل فیبر نوری هم راجع به آن، تصمیماتی را اتخاذ کند.

هر کشوری از دریچه‌ای به کابل‌ها نگاه کرده است

فارس: به تجربیات جهانی در این مورد بپردازیم. اینکه ایران چطور می‌تواند از این راه درآمد کسب کنه با توجه به اینکه تجربیات جهانی هم در این زمینه وجود داره، یک مقدار با جزئیات توضیح می‌فرمایید. سرمست: یک جمله طلایی می‌گوید که دیتا ایز اویل که می‌گوید اگر دوره‌ای جهان به این می‌بالید که نفت یک کالای با ارزش است و هر کشوری که نفت دارد، ثروتمند است، امروز همان کالای ارزشمند، دیتا است و این دیتا الان در قالب کابل‌های عبوری از آب‌های سرزمینی ما دارد اتفاق می‌افتد. طبیعتاً ما تخاصمی با شرکت‌هایی که این کابل‌ها متعلق به آن‌هاست نداریم یا شرکت‌هایی که از این کابل‌ها دارند استفاده می‌کنند یا کشورها طبیعتاً خصومتی نداریم؛ اما این التفات باید شکل بگیرد و به وجود بیاید. به این نکته باید توجه شود که این آب‌ها متعلق به ماست. این کابل از آب‌های سرزمینی ما و عمان عبور می‌کند و طبیعتاً وقتی این کالای ارزشمند از این آب‌های سرزمین عبور می‌کنه ما هم باید در این فرایند مشارکت داشته باشیم. مثلاً کشور مصر به ازای کابل‌های عبوری از کانال سوئز سالانه چیزی حدود 200 تا 600 میلیون دلار درآمد کسب می‌کند. اسم‌های مختلفی هم برای این منابع درآمدی می‌گذارند؛ حالا خاص مصر را  نمی‌گویم که از کانال سوئز دارد این درآمد را  کسب می‌کند؛ ولی مثلاً  با عنوان مالیات، هزینه حفاظت از محیط زیست، گارد ساحلی، تعمیر و نگهداری از کابل‌ها کشورهای ساحلی به ازای کابل‌های عبوری از شرکت‌های عبور دهنده، این درآمدها را دارند و این مشارکت‌ها را با آن‌ها دارند. در مورد روسیه به ازای عبور از کابل‌ها که البته نه از آب‌های سرزمینی؛ بلکه از خود خاک این کشور، روسیه ادعا می‌کند که دیتای عبوری در این کابل‌ها را من باید نظارت داشته باشم. این یکی دیگر از تجربیات بین‌المللی است. یا مثلاً  کشور ترکیه به ازای کابل‌های عبوری از تنگه بسفر و تنگه داردانل درآمد ثابتی حدود ۵۰ میلیون دلار در سال دارد که تعامل با شرکت‌های دارنده این کابل‌ها و شرکت‌های ذی‌نفع، به دست می‌آید. اندونزی به جای اینکه وارد این ادبیات مالیات شود، بحث محیط زیست را مطرح کرده و گفته به ازای عبور این کابل‌ها زیست‌بوم من تغییراتی می‌کند یا کشتیرانی من متأثر می‌شود؛ برای اینکه از محل عبور کابل‌ها نباید عبور کند و طبیعتاً یک‌بار مالی بر من متحمل می‌شود و به ازای آن بار مالی طبیعتاً من باید درآمدی داشته باشم که این درآمد را کشور اندونزی با این عنوان از این شرکت‌ها دارد. سنگاپور هم بیشتر از اینکه دنبال بحث‌های مالی باشد، در حوزه فناوری ورود کرده و دنبال این بوده که با شرکت‌هایی که از سواحل و دریاهای سرزمینی سنگاپور کابلی را عبور دادند به جای تعامل مالی وارد تعامل فناوری شود. یعنی از آن‌ها خواسته که انتقال فناوری و همکاری مشترک داشته باشند و شرکت‌های سنگاپور با آن شرکت‌ها همکاری داشته باشند. پس ما با طیف وسیعی از عناوین درآمدی به ازای کابل‌های عبوری از آب‌های سرزمینی مواجه هستیم که این طیف وسیع گزینه‌ها را روبروی ما می‌گذارد که در تعامل با این شرکت‌ها وارد مذاکره و بحث شویم. این همان حقی است که می‌گویم تا قبل از این ما خیلی به آن توجه نمی‌کردیم و دنبالش نبودیم و از امروز که اراده کردیم تنگه هرمز را مدیریت کنیم. کابل‌های فیبر نور عبوری هم بخشی از این حق ماست و می‌توانیم راجع به آن هم با این شرکت‌ها تعامل کنیم.

فارس: سؤالی که اینجا پیش می‌آید این است که چرا ایران تا حالا وارد این بخش نشده است؟ سرمست: پاسخ این سؤال شاید بیشتر سیاسی باشد و من دلیل آن را نمی‌دانم. اما به هر حال طبق لایه‌های سیاسی ما شاید دوست داشتیم حسن همجواری خودمان را به کشورهای همسایه و به شرکت‌های مختلف بین‌المللی ثابت کنیم. به نظر من در این سابقه‌ای که داشتیم، قطعاً این اتفاق افتاده و حسن همجواری و حسن نیت خودمان را توانستیم به این شرکت‌ها ثابت کنیم؛ ولی از این به بعد به دلیل وقوع این جنگ تحمیلی سوم، ما اراده کردیم که حقی که تا الان نادیده گرفته بودیم، به آن برگردیم و این حق، مسلماً از ما سلب نمی‌شود.