هادی قطبی
مسائل فرهنگی به اقتضای ماهیت خود، حوزهای از باورها، عادات، احساسات و سبکهای زندگی هستند و با ابزارهای اقناعی، آموزشی و گفتوگومحور بهتر مدیریت میشوند تا با ابزارهای قهری و انتظامی. با این حال، در برخی دورهها مسئله حجاب بهمثابه یک مسئله امنیتی و انتظامی تلقی شده و فقط برخورد سلبی بر آن حاکم شده است. پیامد این رویکرد آن است که به جای آنکه مسئله در سطح فرهنگی و از مسیر اقناع، آموزش و تعامل حل شود، به عرصه تقابل میان مردم و نهادهای حاکمیتی کشیده میشود. نتیجه طبیعی چنین رویکردی، افزایش فاصله میان مردم و حاکمیت و تبدیل یک مسئله فرهنگی به یک شکاف سیاسی - اجتماعی است. امنیتیسازی همچنین امکان گفتوگوی صادقانه درباره مسئله را کاهش میدهد و زمینه را برای پنهانکاری، مقاومت غیررسمی و گسترش بیاعتمادی فراهم میکند.
این سخن به آن معنا نیست که برخورد قهری و اعمال قانون درباره قانونشکنان به ویژه در امکان عمومی نادیده انگاشته شود یا تسامح شود؛ بلکه به اعتقاد نگارنده، اول مجری و التزام به قانون در موضوع حجاب و عفاف به جای مردم (که معلول سیاستهای غلط هستند)، نهادهای اندیشهساز و رفتار ساز هستند؛ در رأس همه نهادهای و دستگاههای قانونی، آموزش و پرورش و وزارت علوم، صدا و سیما، و شورای عالی فضای مجازی، و در مرتبه بعد، وزارت صنعت و مسئولین صنف پوشاک و... هستند که زمینهساز و موقعیتساز هنجارهای اجتماعی هستند.
بسط تحلیل حجاب: از مسئله پوشش تا بحران گفتمانی
مسئله حجاب در ایران دیگر صرفاً یک مسئله فقهی یا انتظامی نیست؛ بلکه به یک میدان گفتمانی تبدیل شده است که در آن معناها، روایتها و مرزهای اجتماعی بازتعریف میشوند. نخستین نکته، تغییر ماهیت پدیده است. اگر در مراحل ابتدایی، کشف حجاب عمدتاً به معنای برداشتن روسری بود، امروز شاهد برهنگی بخشهای دیگر بدن نیز هستیم که در قالبهای گوناگون بروز مییابد. این تغییر در بسترهای مکانی و زمانی نیز تشدید میشود: هرچه از فضاهای بومی و مذهبی به سمت اماکن تفریحی نظیر سواحل، جزایر گردشگری و پاساژهای خاص حرکت کنیم، نمودهای عینی کشف حجاب و برهنگی بیشتر میشود.
اما خطرناکتر از خودِ رفتار، تغییر نگرش عمومی است. پرسش اساسی این است که آیا جامعه در سطح بینالاذهانی نیز به تغییر نگرش نسبت به این پدیده رسیده است؟ آنچه هشداردهنده است، نهفقط افزایش عددی کشف حجاب؛ بلکه فرآیند «عادیسازی منکر» است؛ یعنی پدیدهای که پیشتر با دیده انکار و تقبیح نگریسته میشد، اکنون در حال پذیرش اجتماعی است و در گفتمان عمومی، تا حدی به امری «معمول» و بعضاً «موجه» تبدیل میشود. این عادیسازی، حتی اگر هنوز بهطور کامل تحقق نیافته باشد، خطر آن بزرگ و قابل تأمل است.
نکته سوم، نسبت میان الزام قانونی و اقناع فرهنگی است. تجربه نشان داده که کار فرهنگی بدون الزام و پشتوانه قانونی، نهتنها اثربخش نیست؛ بلکه در بسیاری موارد از پیش شکستخورده خواهد بود. این دو مقوله باید همافزا و مکمل یکدیگر باشند: هم الزام قانونی با ضمانت اجرا، و هم کار فرهنگی با محتوای اقناعی. مشکل اینجاست که در رویکرد امنیتی، این تعادل به نفع قهر و سلبیگری برهم خورده و نتیجه معکوس داده است.
پدیده برهنگی: از انتخاب فردی تا ساختار اقتصادی - رسانهای
اگر حجاب را مسئلهای فرهنگی بدانیم، برهنگی را باید در لایههای عمیقتر ساختاری تحلیل کرد. برهنگی در جامعه ایران را نمیتوان صرفاً به «بدحجابی» یا «بیبندوباری» تقلیل داد؛ این پدیده ریشه در تحولات کلانتری دارد که مهمترین آنها عبارتند از:
الف) منطق اقتصادی برهنگی. برهنهتر بودن، در بسیاری از بسترهای رسانهای و تجاری، اقتصاد بیشتری را تأمین میکند و به همین دلیل، برهنگی بهعنوان «اصل» قرار داده شده است. پیامد این منطق، پایین آمدن ارزش بدنی انسان و تبدیل جسم به کالایی قابل مبادله است. در ایران نیز، هرچند این منطق بهطور کامل حاکم نشده؛ اما نشانههای آن در فضای مجازی، مد و الگوهای مصرف فرهنگی قابل مشاهده است.
ب) پیوند برهنگی با فردگرایی و تضعیف خانواده. برهنگی با تقویت فردگرایی و تضعیف نهاد خانواده رابطه مستقیم دارد؛ چراکه رعایت حیا و عفت در فرد، محصول استحکام خانواده است. در حالی که با نوسازیهای فردگرایانه و تضعیف الگوهای تعهد خانوادگی، حجاب و پوشیدگی نیز معنای خود را از دست میدهد. به عبارت دیگر، برهنگی نه صرفاً یک مسئله اخلاقی فردی؛ بلکه نشانهای از تغییر ساختار نهاد خانواده است.
ج) برهنگی بهعنوان محصول حکمرانی رسانهای. برهنگی در ایران را باید در نسبت با فقدان سیاست جامع در فضای مجازی نیز فهمید. خلأ راهبرد مشخص در حکمرانی روایت، جامعه را در برابر محتواهای سازمانیافته آسیبپذیر میکند. برهنگی در فضای مجازی نه صرفاً یک رفتار فردی؛ بلکه محصول مواجهه با محتوای سازمانیافتهای است که الگوهای بدنی و سبک زندگی خاصی را ترویج میکند. در این فضا، نوجوان و جوان ایرانی در معرض مقایسه دائمی با الگوهای دستنیافتنی قرار میگیرد که یکی از پیامدهای آن، تغییر نگرش به پوشش و بدن است.
راهکارهای مقابله: از منطق سلبی به بازسازی فرهنگی
بر اساس آنچه گفته شد، راهکارهای مقابله را نمیتوان در قالب «سختگیری بیشتر» یا «رهاسازی کامل» صورتبندی کرد؛ بلکه رویکرد مؤثر باید ترکیبی از بازسازی زیربناهای فرهنگی و اصلاح سیاستگذاری باشد.
یک: تقویت نهاد خانواده بهعنوان زیربنای فرهنگ حجاب. هر سیاستگذاری برای حجاب باید حول محور تقویت خانواده طراحی شود. این تقویت مستلزم فراهم کردن الزامات آن، از جمله شرایط ازدواج، مسکن و اشتغال است. بدون تحکیم خانواده، هر سیاست فرهنگی در سطح فردی و انتظامی محکوم به شکست است. در این چارچوب، آموزش مهارتهای ارتباطی و گفتوگو در خانواده، بهویژه برای کاهش شکاف نسلی، نقش کلیدی دارد.
دو: کاهش هزینههای باحجابی و رفع تبعیض اقتصادی. یکی از موانع عملی رعایت حجاب، هزینههای اقتصادی آن است. معیاری که جامعه برای حجاب تعریف میکند (مانند چادر و لباسهای محجبه باکیفیت) بهشدت گران است و این امر خودبهخود به تضعیف حجاب میانجامد. سیاستگذاری فرهنگی باید هزینههای پوشش محجبه را کنترل و دسترسی به آن را آسانتر کند.
سه: حرکت از منطق کیفری به منطق اقناعی - فرهنگی. تجربه امنیتیسازی نشان داده که رویکرد سلبی نهتنها مسئله را حل نکرده؛ بلکه آن را به شکاف سیاسی - اجتماعی تبدیل کرده است. راهکار جایگزین، ترکیبی از الزام قانونی شفاف و یکسان (بدون رفتار گزینشی) و کار فرهنگی اقناعی است. کار فرهنگی بدون پشتوانه قانونی اثربخش نیست؛ اما الزام قانونی بدون محتوای اقناعی نیز به مقاومت و پنهانکاری میانجامد.
چهار: تدوین راهبرد جامع برای حکمرانی فضای مجازی. مقابله با برهنگی و تغییر الگوهای پوشش در فضای مجازی، بدون یک راهبرد پیشدستانه و مشارکتی ممکن نیست. این راهبرد باید شامل سه مؤلفه باشد: تولید محتوای بومی و جذاب بهجای صرفاً فیلترینگ، ارتقای سواد رسانهای برای توانمندسازی مخاطب در برابر الگوهای القایی، و تعامل شفاف با پلتفرمها بر اساس چارچوبهای حقوقی روشن.
پنج: بازسازی گفتوگوی عمومی درباره حجاب. مسئله حجاب در ایران به یک «تابو» تبدیل شده که هرگونه بحث صادقانه درباره آن را دشوار میکند. بخشی از راهکار مقابله، رفع امنیتیسازی از فضای گفتوگو و ایجاد بسترهایی برای طرح دغدغهها، پرسشها و انتقادات نسل جدید است. بدون این گفتوگو، هر سیاستی در سطح اجرا با مقاومت پنهان و بیاعتمادی مواجه خواهد شد. باید انگیزههای فردی، خانوادگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی هنجارشکنان به ویژه در موضوع حجاب تبیین و پاسخ مناسب داده شود. البته فقدان متخصصین و مشاورین این موضوع باعث شده تا حدودی سؤالات و ابهامات و مشکلات و مسائل دختران و زنان جامعه بیپاسخ بمانند و انگیزه آنان برای بدحجابی همچنان برقرار باشد.
همچنان که اشاره شد عوامل و زمینههای بدحجابی را نمیتوان به یک عامل تقلیل داد؛ بلکه مجموعهای درهمتنیده از عوامل فردی، خانوادگی، سیاسی و ساختاری عمل میکنند. در سطح فردی، تغییر نگرش به حجاب از «تکلیف دینی» به «انتخاب شخصی و سبک زندگی» غالبترین عامل است. تعداد قابل توجهی از دختران، معتقدند بیحجابی مسئله مهمی نیست و عده کمی آن را دستور دینی میدانند. در سطح خانوادگی، سبک زندگی خانوادگی و همراهی همسر و والدین از مهمترین بسترهای شکلگیری انتخاب بدحجابی و بدپوششی را فراهم میکند. در سطح سیاسی، انگیزههای اعتراضی و استفاده از پوشش بهعنوان ابزار بیان نارضایتی از سیاستها و شرایط جامعه مؤثر است و در سطح ساختاری، مدرنیزاسیون، تغییر رژیم زیباییشناسی، نفوذ رسانههای خارجی و ماهواره، و فشارهای اقتصادی و معیشتی زمینههای کلان را میسازند. بخش قابل توجهی نیز به دلیل برچسب و فشار و نیز هزینههای اجتماعی جامعه، حجاب را پذیرفتهاند. با توجه به مجموع عوامل و زمینهها، تقریباً تمامی دستگاههای اجرایی و نهادهای فرهنگی به ویژه خانوادهها، سهمی از سیاست و اقدامها را باید در نظر داشته باشند و اقدامات مناسب را با توجه، همت و تلاش مضاعف انجام دهند.