صفحه ادب و هنر

نقدي بر «همه مي دانند» ساختۀ اصغر فرهادي

 امير اهواركي

مواليد نامشروع، حاصل رشد فزايندۀ قوانين فمينيستي هستند؛ چيزي كه باعث شده است تا ازدواج در عصر حاضر كاملاً از رونق بيفتد. وقتي حقوق زن، بسيار بيش‎تر از حقوق مرد شود، آن گاه مردان به ازدواج تن نخواهند داد.

فيلم همه مي‎دانند، در پاييز ۹۶ با بودجۀ تخميني ۱۰ ميليون يورو در جنوب اسپانيا فيلمبرداري شد و در ۱۸ ارديبهشت ۹۷ به‎عنوان فيلم افتتاحيه هفتاد و يكمين دورۀ جشنوارۀ كن نمايش داده شد. در اسپانيا و اروپا از اواخر شهريور به پرده آمد، و در امريكا از ۱۹ بهمن. نوبت اكران در انگلستان، ايرلند و تركيه از هفدهم اسفند خواهد بود.

فيلم همه مي‎دانند(۲۰۱۸) دومين ساختۀ اصغر فرهادي در خارج از ايران است. بر خلاف فيلم گذشته(۲۰۱۳) كه بازيگران و فيلمبرداري از ايران داشت، اين فيلم نخستين تجربۀ يك كارگردان ايراني با بودجه و عوامل تماماً خارجي محسوب مي‎شود.

خلاصه داستان

لائورا(پنه‎لوپه كروز) براي عروسي خواهر كوچك ترش آنا، از آرژانتين به روستاي زادگاهش در جنوب اسپانيا مي‎آيد. دو فرزندش، ايرنه(۱۶ ساله) و ديه‎گو(۵ ساله) نيز با او هستند اما شوهرش آلخاندرو(ريكاردو دارين) به سبب گرفتاري‎هاي شغلي، نتوانسته آن‎ها را همراهي كند. ايرنه در جريان عروسي، همزمان با قطع برق توسط افراد ناشناس ربوده مي‎شود. تلاش‎هاي خانواده و اطرافيان براي كشف ماجرا و نجات دختر ادامه دارد. كمك‎هاي پاكو(خاوير باردم) در اين ماجرا تعيين كننده است.

نقد و نظر

موضوع محوري فيلم، ماجراي تكراري گروگانگيري و پرداخت غرامت است. جناب فرهادي در سفري كه سال‎ها قبل به اسپانيا داشته با نمونه‎اي از اين ماجرا مواجه شده. او اعلاميه‎اي از يك دختر گمشده در آن‎جا ديده و اين موضوع را براي فيلمش پرورانده است.

اما فيلم در وراي اين ظاهر، به موضوع حرامزادگي مي‎پردازد. ايرنه دختر گمشده حاصل عشق پيشين لائورا(پنه‎لوپه كروز) و پاكو(خاوير باردم) است كه چهار سال بعد از ازدواج لائورا به دنيا آمده است. مطابق ديالوگ‎هاي فيلم، لائورا بعد از اطلاع يافتن از بارداري، ماجرا را به شوهرش آلخاندرو(ريكاردو دارين) خبر مي‎دهد. قرار مي‎شود كه اين فرزند نامشروع را حفظ كنند و ماجرا مخفي بماند. آن‎ها اكنون بعد از شانزده سال و بعد از دزديده شدن دختر متوجه مي‎شوند همۀ مردم روستا از اين راز باخبرند؛ حتي گروگانگيرها. وگرنه براي سارقان راحت‎تر بود كه ديه‎گوي پنج ساله را با خود ببرند، تا ايرنۀ ۱۶ ساله را. اين ديالوگ سه نوبت در فيلم مورد تأكيد قرار مي‎گيرد كه «همه مي‎دانند!» درست معادل با اين ضرب المثل در زبان فارسي: «آن كسي كه نمي‎داند، فقط خواجه حافظ شيرازي است».

مكان قصه، روستا انتخاب شده تا افراد همديگر را بشناسند و بتوان به اين گذشته‎ها ارجاع داد. اولين مرتبه در برج ناقوس به عشق دوران جواني لائورا و پاكو اشاره مي‎شود. فيليپ، كنده‎كاري روي ديوار را نشان مي‎دهد و ايرنه غافلگير مي‎شود از اين‎كه مي‎فهمد مادرش قبلاً عاشق پاكو بوده است. بدون اين‎كه بداند، خودش نيز حاصل همين عشق ممنوعه است. هرچند كه خود پاكو هم بعد از گم شدنِ ايرنه است كه از ماجرا باخبر مي‎شود.

آن چه فيلم‎ساز به مخاطبانش القاء مي‎كند اين است كه اعمال انسان، تا آخر با وي هستند و از او جدايي‎ناپذيرند. و بنابراين، كسي رستگار مي‎شود كه تبعات خطاي خود را بر عهده بگيرد و در جبران آن‎ها بكوشد. پاكو در اين راستا قدم مي‎گذارد و قهرمان مي‎شود، يك قهرمان شرقي و ايراني، كه البته بر خلاف سنت‎هاي رايج فيلم‎هاي هاليوودي است.

پاكو از مسؤوليت نمي‎گريزد، گناه خودش را توجيه نمي‎كند و آن را بر دوش لائورا نمي‎اندازد. براي جبران خطاي خود مزرعه‎اش را مي‎فروشد، همسرش را از دست مي‎دهد اما در نهايت، به رضايت و آرامش مي‎رسد. و پيام اصلي جناب فرهادي و حقنۀ او به فرهنگ اروپا همين است. سخني كه از معارف دين اسلام، وام گرفته شده است: به حساب خودتان برسيد قبل از آن‎كه به حساب شما رسيدگي شود(حاسِبوا أنْفُسَكُم قبلَ أن تُحاسَبُوا). جالب توجه اين است كه اين مفهوم، در طي يك مسالۀ رايج در اروپا پيرامون حرامزادگي مطرح مي‎شود.

۴۶ درصد اسپانيايي‎ها و نيمي از كودكان اروپايي «حرام‎زاده» هستند!

آمار فزايندۀ مواليد نامشروع در اروپا، بيش از حد تصور است. طبق آمار سايت Eurostat از كل مواليد اسپانيا در سال ۲۰۱۶، ۴۶ درصد حاصل ازدواج نبوده‎اند. اين آمار در هشت كشور ديگر اروپايي متجاوز از پنجاه درصد است؛ كشورهايي مانند: ايسلند ۷۰درصد، فرانسه ۶۰درصد، بلغارستان ۵۹درصد و سوئد ۵۵درصد. يعني به طور متوسط، نيمي از كودكان اروپايي كه در دهۀ اخير به دنيا آمده‎اند، نامشروع هستند. در حالي كه اين نرخ، در دهۀ ۱۹۶۰ ميلادي حدود پنج درصد بود. آمار مواليد نامشروع طبق همين جدول، در سال ۲۰۱۶ در كشوري مانند تركيه كه اكثريت آن مسلمانند، قريب ۳درصد است. و در ايران، صفر. و اين، همان چيزي است كه كشورهاي مسلمان را از غرب، متمايز مي‎كند و ما را به عمق فاجعه‎اي كه در اروپا در جريان است، هوشيار مي‎سازد.

نكته در اين است كه اين مواليد نامشروع، حاصل رشد فزايندۀ قوانين فمينيستي هستند، دقيقاً همان چيزي كه باعث شده تا ازدواج را در اروپا از رونق بيندازد و همجنس‎گرايي را غلبه دهد. وقتي حقوق زن در ازدواج، بسيار بيش‎تر از حقوق مرد شود آنگاه است كه آقايان به ازدواج تن نخواهند داد. پيام اخلاقي فرهادي با توجه به خاستگاه مسلماني او اين است كه از مسؤوليت فرار نكنيد. آدم عاقل و متشرع، تكليف خود را انجام مي‎دهد و حقوق ديگران را مي‎پردازد.

فيلم نخست فرهادي(۱۳۸۱) را به ياد آوريد كه در آن‎جا نيز مرد خانواده براي پرداخت مهريه‎اي كه همسرش پس از طلاق، از دريافتش صرف نظر كرده، تلاش فوق العاده‎اي مي‎كند، تا آن‎جا كه به قطع عضو او مي‎انجامد. ما در نهايت، مرد را مي‎بينيم كه خرسند از تلاش‎هاي خود، مهريۀ همسر سابقش(باران كوثري) را با طوع و رغبت و سربلندي مي‎پردازد، بدون اين‎كه خاطر زن را مكدر كند كه چه مشقت‎هايي براي تهيۀ آن متحمل شده است. كاري كه پاكو(خاوير باردم) در فيلم «همه مي‎دانند» انجام مي‎دهد، در همين راستا است. در هر دو كار، نوعي از جوانمردي ديده مي‎شود.

نبايد تعجب كرد كه چرا اصغر فرهادي در اولين فيلم تمام‎خارجي‎اش، به سراغ موضوع تكراري آدم‎ربايي رفته. او در وراي اين ظاهر، به طور ظريف و خفيف به معضل حرامزادگي در اروپا پرداخته است. آتش در زير خاكستر نخواهد ماند. بالاخره ايرنه از پدرش مي‎پرسد كه چرا پاكو به جاي او، براي آزادي‎اش اقدام كرده است. و پدر نيز چاره‎اي نخواهد داشت كه ماجراي حرامزادگي ايرنه را به خودش اطلاع دهد. اين يك سؤال اساسي است كه هر فردي كه در اروپاي امروز متولد شود، يك روز بالاخره با آن مواجه خواهد شد. هرچند تلاش‎هاي تبليغاتي بسيار صورت گرفته تا معروف ازدواج را، منكر كنند و منكرات را با زور رسانه، شهرت دهند و معروف نمايند.

حقنۀ فرهادي به فرهنگ اروپا

يك تهيه كنندۀ اسپانيايي يك قرارداد كلي با اصغر فرهادي بست تا او با فيلمنامه‎اي از خودش، فيلمي به زبان اسپانيايي بسازد. بعد از يك تعويق دو ساله(براي ساخت فروشنده ۱۳۹۵)، فيلم «همه مي‎دانند» ساخته شد. جناب فرهادي در مصاحبه‎اش با روزنامۀ شرق تأكيد كرده است كه قصد داشته تا فيلمش براي مردم اسپانيا همچون يك كارگردان بومي، باورپذير باشد. از نظرات عوامل اصلي فيلم مي‎توان فهميد كه او در كار خودش موفق بوده و فيلم از سطح كيفي خوبي برخوردار است.

اما آن‎چه در خصوص شخص راقم رخ داد، علاوه بر كنجكاوي در مورد فيلم جديد جناب فرهادي، كشف مواردي بود كه فرهنگ مردم اسپانيا را با كشور عزيزمان پيوند مي‎دهد. اگر فيلم را از اين منظر ببينيم، از آن لذت خواهيم برد و هوشمندي فيلمساز را تحسين خواهيم كرد؛ بخصوص كه فرهادي در همان مصاحبه با روزنامه شرق، اشاره كرده كه از هموطنانش غافل نبوده و مواردي را نيز براي لذت و كشف آن‎ها در فيلمش گنجانده. او در مصاحبه با ماهنامۀ تجربه(دي ماه ۱۳۹۷) يكي از اين موارد را، عرفان‎گرايي پاكو عنوان كرده است.

يكي از انتقادات به فرهنگ اروپا، لائيك بودن آن‎ها است؛ چيزي كه كارگردان سعي دارد با ايمان آلخاندرو، به آن‎ها تذكار دهد. به همين خاطر است كه رفتگران در انتهاي فيلم، صليب را مي‎شويند

كتاب «انقلابي تراز» رونمايي شد

كتاب "انقلابي‎تراز" كه براساس بيانات و ديدگاه‎هاي امام‎خميني(ره) و منظومه فكري رهبر انقلاب از سوي دفتر دفتر حفظ و نشر آثار مقام معظم رهبري منتشر شده، با حضور جمعي از خانواده‎هاي شهدا و فرهيختگان در سازمان مركزي دانشگاه آزاد اسلامي رونمايي شد.

به گزارش خبرگزاري تسنيم، در اين جلسه برخي از خانواده‎هاي معظّم شهدا، حجت الاسلام والمسلمين كلانتري(معاون فرهنگي دانشگاه آزاد اسلامي) و مقدم‎فر(مشاور رئيس هيئت امناي دانشگاه آزاد اسلامي)، حجت‎الاسلام سعيد صلح‎ميرزائي(مؤلّف كتاب) و همچنين مدير مسؤول مؤسّسه فرهنگي هنري‎زاد، حضور داشتند.

كتاب انقلابي تراز با استخراج 68 ويژگي مؤمن انقلابي در دو حوزه باورها و شناخت‎ها و حوزه رفتارها از بيانات امامين انقلاب، مي‎تواند سنگ محك خوبي براي نيروهاي انقلابي به ويژه جوانان باشد.

مؤسسه فرهنگي هنري زاد انديشه اين اثر را در 400 صفحه و به قيمت 59 هزار تومان روانه بازار نشر كرده است.

 ادب و هنر

در گفت‎وگو با جانشين فرمانده ناجا مطرح شد؛
كارگردان «متري شيش و نيم» بي اخلاقي كرد

سردار ايوب سليماني جانشين فرمانده ناجا در گفتگو با خبرگزاري فارس گفت:
معمولاً نمي‎توان يك فيلم واقعي از وضعيت جامعه ساخت كه گوشه‎اي از آن پليس نباشد. البته فيلمسازان سلايق و علايق مختلف و حق و حقوقي دارند. گاهي ممكن است خواسته متقابل فيلمساز و پليس بر هم منطبق نشود و تعارضاتي ايجاد شود كه نمونه‎اي از آن را در «متري شيش و نيم» مشاهده كرديم.
وي ادامه داد: يك بداخلاقي در قصه اين فيلم اتفاق افتاد. بنده ۲ بار فيلم را قبل از جشنواره در حضور كارگردان «متري شيش و نيم» و برخي عوامل ديدم و درباره جزء به جزء موارد با هم بحث و توافق كرديم و اشكالات را پذيرفتند و قبول داشتند كه خلاف وعده‎شان عمل كرده‎اند. آن‎ها فيلم را اصلاح كردند و نسخه اصلاحي را به ما تحويل دادند. اما آن چه در جشنواره نمايش دادند، نسخه‎اي بود كه خودشان مي‎خواستند، به علاوه سكانس‎هايي اضافه‎تر! يعني سكانس‎هايي كه در فيلم اولي هم كه ديديم، نبود. از اين منظر بداخلاقي كردند.
سليماني ادامه داد: مسؤول معاونت اجتماعي و مسؤول پليس مواد مخدرمان با عوامل فيلم جلسه داشتند و روي همه چيز توافق كردند، بعد فردايش در جشنواره فيلم فجر ديديم نسخه توافقي پخش نشده و حتي سكانس‎هايي فراتر از نسخه‎هاي اوليه دارد. بعد هم برخورد بچگانه‎اي در اختتاميه جشنواره فيلم فجر انجام دادند. بعضي اوقات آدم‎ها به حرف‎هايي كه مي‎زنند، توجه نمي‎كنند. مگر مي‎توان فيلمي واقعي در جامعه ساخت كه بالاخره در يك گوشه كادر آن پليس راهور سر چهارراه يا پليس نيروي انتظامي و … نباشد؟
جانشين فرمانده ناجا در پايان گفت: ما در پليس مبارزه مواد مخدر بيش از ۴۰۰۰ شهيد تقديم كرده‎ايم. كسي كه آمده با اثرش ادعا مي‎كند مواد مخدر را فهميده، آيا تا كنون سرسوزني در انگشتش رفته است؟!