صفحه حوزه و دانشگاه

در گفت‎وگو با آيت‎الله رجبي مطرح شد؛
آيت الله مؤمن؛ از پيشگامان بحث فقه حكومتي / بخش نخست

حضرت آيت‎الله محمد مؤمن، از فقهاي شوراي نگهبان و عضو مجلس خبرگان رهبري پس از سال‎ها تلاش در عرصه‎ي فقهي و قبول مسؤوليت‎هاي خطير انقلاب اسلامي در تاريخ ۲ اسفند ۱۳۹۷ به ديار باقي شتافت.

در بخشي از پيام تسليت رهبر انقلاب آمده است: «مقام علمي و پرورش شاگردان برجسته در كنار تقوا و اخلاص اين عالم بزرگوار، و نيز وفاداري و تعهد انقلابي و اجتماعي، شخصيت جامعي از ايشان ساخته بود.»

به همين مناسبت، بخش «فقه و معارف» پايگاه اطلاع‎رساني KHAMENEI.IR در گفت‎وگو با آيت‎الله محمود رجبي، عضو جامعه مدرسين حوزه علميه قم و از اولين شاگردان مرحوم آيت‎الله مؤمن، به بيان گوشه‎هايي از ويژگي‎هاي اخلاقي و علمي اين مرحوم پرداخته است.

ضمن عرض تسليت به مناسبت ارتحال عالم رباني و انقلابي آيت‎الله مؤمن، به‎عنوان اولين سؤال بفرماييد سابقه آشنايي شما با ايشان به چه زماني برمي‎گردد؟

آشنايي بنده با آيت‎الله مؤمن رحمه‎ا... به قبل از انقلاب برمي‎گردد، تقريباً آن دوراني كه دبستان مي‎رفتم، چون در همان محله‎اي زندگي مي‎كرديم كه ايشان و پدر بزرگوارشان و اخوي‎هايشان آن‎جا زندگي مي‎كردند. اسم آن‎جا محله باغ پنبه بود.

از همان موقع ابوي ايشان را مي‎شناختم، از افراد مؤمن، متدين و واقعاً پاك بودند و به تناسب فرزندان ايشان را مي‎شناختم. بعد از اين‎كه طلبه شدم، يكي دو سال بعد، به مدرسه مرحوم آيت‎الله العظمي گلپايگاني رفتم -حدود سال ۴۳ يا ۴۴ بود-. در آن زمان اخوي ايشان هم آن‎جا آمدند و هم‎بحث شديم.

در واقع از آن موقع ارتباط ما با آيت‎الله مؤمن و سرپرستي ايشان نسبت به ما دو نفر شروع شد، خيلي از درس‎هاي سطوح عالي و مياني را خدمت ايشان خوانديم. برخي از استادهايي را كه ما مي‎خواستيم درس پيش آن‎ها بخوانيم، ايشان مي‎گفت پيش چه كسي بخوانيد، حتي خودش با آن استاد صحبت مي‎كرد و از او مي‎خواست كه براي ما آن درس‎ها را بگويد. همچنين گاهي براي درس‎ها منزل ايشان مي‎رفتيم.

مي‎توانم بگويم بنده در طول عمر، دو استاد بيش‎ترين نقش را در بحث علمي و ساير ويژگي‎هاي ما داشتند يكي مرحوم آيت‎الله مؤمن و ديگري آيت‎الله مصباح يزدي.

بنابراين به لحاظ تلمّذ سال‎هاي طولاني در محضر ايشان بوديم. مي‎توانم بگويم در طول عمر، دو استاد بيش‎ترين نقش را در بحث علمي -اگر لايق بوده باشيم و حتي ذره‎اي از آن كمالاتشان را ما لايق اگر باشيم- و ساير ويژگي‎هاي ما داشتند؛ يكي مرحوم آيت‎الله مؤمن و ديگري آيت‎الله مصباح يزدي.

ارتباط من با ايشان در مراكز علمي و حوزوي نيز فراوان بوده است، در جامعه مدرسين، در شوراي عالي حوزه، دو دوره كه من عضو شوراي عالي حوزه بودم، ايشان هم عضو شوراي عالي حوزه بودند، يك دوره هم رئيس شوراي عالي حوزه بودند، باز آن‎جا ارتباط داشتيم. يك مقطعي كه ايشان مدير حوزه علميه بودند، باز في‎الجمله ارتباط آن‎جا داشتيم، بعد از آن‎هم در هيئت امناي دانشگاه قم و دانشگاه آيت‎الله بروجردي، دانشگاه حضرت معصومه سلام‎الله‎عليها و دانشگاه صنعتي قم، اين چهار تا دانشگاه -چون هيئت امنايشان مشترك بودند ايشان عضو هيئت امنا بود- بنده هم خدمتشان بودم و اين مدت با ايشان مأنوس بودم. همچنين ايشان لطف فرمودند و مدتي هم در مؤسسه ما درس خارج فقه‎شان را در مبحث ولايت‎فقيه و ولايت اولوالامر بيان مي‎فرمودند. اين‎جا هم ارتباط نزديكي با ايشان داشتيم.

درواقع ايشان از پيشگامان بحث‎هاي فقه حكومتي در حوزه بودند.

بله من مي‎توانم بگويم كه از شخصيت‎هاي بزرگ حوزوي و كسي كه بيش از همه به همين مباحث فقهي پرداخته، ايشان هستند. اصلاً درس فقه‎شان را چندين سال در همين مباحث متمحض كردند و هيچ يك از بزرگان ما چنين كاري انجام نداده است. بنابراين يكي از كساني است كه حق بزرگي به بحث نظام حكومت مبتني بر ولايت‎فقيه و نظريه‎ي ولايت‎فقيه دارد، آن هم با دقت‎هايي كه ويژه‎ي ايشان است.

مقداري از ويژگي‎هاي علمي مرحوم آيت‎الله مؤمن بگوييد، ايشان از محضر چه اساتيدي استفاده كردند؟

مرحوم آيت‎الله مؤمن شخصيتي بودند كه از همان آغاز استعداد بسيار برجسته‎اي داشتند، حتي قبل از طلبگي‎شان دوره مثلاً شش سال دبستان را در دو سال خواندند، در دروس حوزه هم همين‎طور بودند، سطوح حوزه را كه معمولاً در ۹، ۱۰ سال مي‎خوانند، ايشان در مدت بسيار كم‎تري به نظرم در ۵ سال خواندند.

از محضر اساتيد بزرگي مانند آيت‎الله بروجردي، حضرت امام، علامه طباطبايي و محقق داماد استفاده كردند. مرحوم محقق داماد از اساتيد بسيار برجسته بودند. همين‎طور از محضر علامه طباطبايي هم در بحث فقه و اصول و هم در بحث فلسفه استفاده كردند. اين‎كه رهبر معظم انقلاب اسلامي فرمودند: «شخصيت جامعي از ايشان ساخته بود»، به‎خاطر همين بود. در بُعد علمي فقط يك فقيه نبودند، بر كتب فلسفي حاشيه زدند، هم دقيق خوانده بودند و هم بر كتاب‎هاي فلسفي حاشيه زده‎اند و در تفسير هم از محضر علامه طباطبايي استفاده كردند. اساتيد هم عنايت ويژه‎اي به ايشان داشتند، مرحوم محقق داماد عنايت ويژه‎اي به ايشان داشتند، مرحوم امام هم عنايت ويژه‎اي به ايشان داشتند، من از خود شخص ايشان شنيدم كه مي‎فرمودند: «حضرت امام لطف خاصي به ما داشتند». اين عنايت‎ها به‎خاطر جنبه‎هاي علمي و كمالات انساني ايشان بود.

مرحوم امام هم عنايت ويژه‎اي به ايشان داشتند، من از خود شخص ايشان شنيدم كه مي‎فرمودند: «حضرت امام لطف خاصي به ما داشتند». اين عنايت‎ها به‎خاطر جنبه‎هاي علمي و كمالات انساني ايشان بود.

مرحوم آيت‎الله شيخ مرتضي حائري از اساتيد بسيار برجسته حوزه بودند كه ايشان از محضرشان استفاده كرده بودند. آيت‎الله حائري واقعاً يك عالم بسيار قوي بود.

آيت‎الله مؤمن از چنين اساتيدي استفاده كرده است، اساتيدي كه در جنبه علمي، در جنبه عرفاني و معنوي و در جنبه امور اجتماعي زبانزد بودند. مرحوم آيت‎الله حائري خدمت‎هاي اجتماعي بسياري به جامعه اسلامي كرد و خيلي انسان متعالي معنوي بود.

در درس خارج فقه و تدريس مباحث علمي چه خصوصيات و چه دقت‎هايي داشتند؟

يكي از ويژگي‎هاي ايشان دقت در تدريس بود، حتي وقتي دروس سطح را نزد ايشان مي‎خوانديم، معمولاً اساتيد سطح، دروس را در حد فهماندن آن سطح منتقل مي‎كنند، ولي ايشان در همان سطوح عالي نكاتي كه فراتر از متن كتاب بود، بيان مي‎كردند. دقت‎هايي كه نسبت به محتواي مباحث بيان مي‎فرمودند، بسيار ويژه بود. وقتي ما درس اساتيد ديگر مي‎رفتيم و مقايسه مي‎كرديم، ملموس مي‎شد كه چقدر تفاوت دارد.

بنده معتقدم ايشان از بعضي مراجع فعلي ما برتر بودند؛ از نظر علمي و فقهي و دقتي كه داشتند. اين مساله را آثارشان و شاگردانشان نشان مي‎دهد، حتي كساني كه شاگرد ايشان نبودند. همين چند روز گذشته با يكي از اعضاي جامعه مدرسين راجع به آيت‎الله مؤمن گفت وگو مي‎كرديم، ايشان مي‎فرمود بعضي بحث‎هايي كه براي من مشكل شده بود، به خدمت خيلي از بزرگان رسيدم، ولي آن كسي كه مشكل من را خوب مي‎گرفت و دقيق‎تر از همه پاسخ مي‎داد، مرحوم آيت‎الله مؤمن بود.

از نظر عمق مباحث، دقت در مباحث و جدي گرفتن بحث توجه داشتند. يكي از عواملي كه يك بحث را دقيق ببينيد، اين است كه جدي باشيد، ايشان در تمام كارهايي كه مي‎پذيرفتند كاملاً جدي بودند. همچنين در مسائل اجتماعي و مسائل فرهنگي جدي بودند. آثار علمي ايشان، چه آن بحث‎هاي فقهي كه دارند، چه مبحث ولايت‎فقيه كه دارند، نشان مي‎دهد كه قوت علمي ايشان چقدر است.

در پيام تسليت رهبر انقلاب به شاگردپروري مرحوم آقاي آيت‎الله مؤمن اشاره شده است، در اين زمينه چه اهتمامي داشتند؟

ايشان در شاگردپروري بسيار موفق بود، فكر مي‎كنم ۵، ۶ نفر از اعضاي جامعه‎ي مدرسين از شاگردان ايشان هستند، مثلاً آيت‎الله شب زنده‎دار از شاگردان ايشان است، آيت‎الله فياضي كه در فلسفه و فقه فرد شاخصي هست، از شاگردان ايشان است و بعضي ديگر از بزرگان اعضاي جامعه مدرسين از شاگردان ايشان محسوب مي‎شدند.

مرحوم آيت‎الله مؤمن اين‎گونه نبودند كه فقط در جنبه علمي به فكر شاگردانشان باشند، ساير جنبه‎ها را هم عنايت داشتند. اين‎كه سر نظم بيايند، به نظم باشند، تذكراتي را احياناً مي‎دادند. وقتي مي‎ديدند يك شاگرد به‎دليل مشكلات اقتصادي، دارد بحث علمي را رها مي‎كند و سراغ كارهاي ديگر مي‎رود و ممكن است از بحث علمي‎اش عقب بماند، تدبيري مي‎كردند كه آن مساله اقتصادي تأمين بشود و اين شاگرد به بحث علمي بپردازد. بنابراين در توجه به شاگردانشان به لحاظ علمي و اين‎كه زمينه‎هاي رشد علمي‎شان را فراهم بكنند، بسيار اهتمام داشتند.

شما فرموديد از قبل انقلاب با مرحوم آيت‎الله مؤمن آشنا بوديد، در بحث مبارزات انقلاب و ديگر مسائل آن چگونه بودند؟

يكي از مسائل مهمي كه ايشان قبل از انقلاب توجه داشتند، همين بود كه به مسير نهضت امام عنايت ويژه‎اي داشتند. همين‎طور به شخص حضرت امام عنايت ويژه‎اي داشتند و اين علاقه ويژه از روي وظيفه ديني بود. يكي از ويژگي‎هاي ايشان همين بود، آن چه انجام مي‎دادند، ريشه‎اش اين بود كه «من وظيفه الهي‎ام است.» در اطلاعيه‎هايي كه در دفاع از حضرت امام و در حمايت از نهضت امام بود، پاي اطلاعيه‎ها بسيار نام ايشان بود. مدتي ايشان مخفي زندگي مي‎كرد، چون رژيم مي‎خواست ايشان را دستگير كند. يكي دو بار هم در همان دوران مخفي بودنشان خدمتشان رسيديم و بعد وقتي رژيم ايشان را گرفت و مدت‎ها تبعيد كرد، ما به‎عنوان شاگردشان وظيفه‎مان بود، در آن تبعيد خدمتشان رسيديم.

مرحوم آيت‎الله مؤمن نامه‎اي را از آيت‎الله حائري گرفتند و به نجف بردند، براي اين‎كه نامه را خدمت آيت‎الله حكيم ببرند و اين را به عرض ايشان برسانند و تأييد مرجعيت امام از سوي مراجع آن زمان اعلام بشود و جان امام حفظ بشود.

از جمله ويژگي‎هاي منحصر به فرد ايشان اين است كه آن موقعي كه براي حفظ و صيانت حضرت امام لازم بود، مرجعيت امام اعلام شود، بسيار تلاش كردند. با اين‎كه امام مرجع به معناي حقيقي كلمه بود، و مجتهدِ مطلق در زمان حتي آيت‎الله بروجردي هم بود، ولي به لحاظ اجتماعي و فرهنگي و سياسي بايد اعلام مي‎شد كه ايشان از مراجع است، چون در قانون اساسي مراجع مصونيت داشتند و رژيم نمي‎توانست متعرض جان ايشان شود. مرحوم آقاي آيت‎الله مؤمن نامه‎اي را از آيت‎الله حائري گرفتند -كه حالا طبق آن چه كه نقل شده خود ايشان هم متن نامه را نوشتند- و به نجف بردند، براي اين‎كه نامه را خدمت آيت‎الله حكيم ببرند و اين را به عرض ايشان برسانند و تأييد مرجعيت امام از سوي مراجع آن زمان اعلام بشود و جان امام حفظ بشود.

پس اين اعلام مرجعيت امام كه خيلي هم پر سر و صدا است، نقش محوري‎اش را آيت‎الله مومن داشتند.

به حسب آن چه كه ما اطلاع داريم، بله! ايشان نقش بسيار مهمي در اين زمينه داشتند، در آن زماني كه رسيدن خدمت امام مشكل بود و امام تحت مراقبت بود و ممكن بود دستگيري و برخورد باشد، اما به‎عنوان وظيفه الهي اين كار را انجام دادند.

خود جامعه مدرسين هم آن موقع بيانيه‎اي داد.

يكي از اقدامات جامعه مدرسين همين بود كه نسبت به مراجعي كه آن موقع در داخل ايران هم بودند، اين كار انجام گرفت. آيت‎الله ميلاني و بعضي از مراجع ديگر آمدند و مرجعيت امام تثبيت شد و لذا رژيم ديگر نمي‎توانست تعرض نسبت به جان امام مستقيماً داشته باشد.

در مورد نظر مرحوم آيت‎الله مؤمن نسبت به مسأله ولايت‎فقيه توضيح بفرماييد و بفرماييد در اين زمينه چگونه بودند؟

چيزي كه من در طول دوران قبل از انقلاب و بعد از انقلاب احساس كردم، اعتقاد راسخ ايشان به مسأله ولايت‎فقيه بود و اين‎كه همه شؤون اجتماعي بايد تحت اجازه ولي‎فقيه باشد. ما در شوراي عالي كه خدمت ايشان بوديم، يك اختلافي پيش آمده بود و نياز به اين بود كه يك نفري به لحاظ فقهي و شرعي قضاوت كند. اعضاي شوراي عالي همه به اتفاق گفتند بهترين فرد آيت‎الله مؤمن است. ايشان گفتند من مي‎پذيرم، ولي من بايد از رهبر معظم انقلاب اجازه بگيرم، چون قضاوت شأني است از شؤون حكومت.

ما شايد خودمان هم به ذهنمان نمي‎رسيد كه مثلاً بايد اجازه گرفت. مي‎گفتيم ايشان مجتهد مسلّم است، قطعاً هم حضرت آيت‎الله خامنه‎اي راضي است. اما ايشان رفتند، اجازه را گرفتند و بعد اقدام كردند. هم ارادتشان به حضرت امام و رهبر انقلاب، هم التزام و اعتقادشان از عمق جان به ولايت‎فقيه بارز بود.

اين‎كه به مبحث ولايت‎فقيه اهتمام ورزيدند، حاكي از آن اعتقاد عميق‎شان بود. ممكن است افراد ديگري هم يك‎روز از درس‎شان را به اين اختصاص دهند يا يك جايي درباره ولايت‎فقيه بحثي كرده باشند، اما اين‎كه مسير درس فقه‎شان را در اين مسير قرار بدهد، اين نشان از همان ولايتمداري و اعتقادشان به اصل ولايت‎فقيه و نظريه‎ي ولايت‎فقيه و شخص رهبر معظم انقلاب بود. فراوان ما از ايشان نسبت به شخصيت حضرت آيت‎الله خامنه‎اي تعريف‎هايي شنيديم؛ هم به لحاظ علمي، هم به لحاظ ويژگي‎ها و كمالات و هم به لحاظ مديريتي. همچنين به لحاظ اخلاصِ رهبر انقلاب مي‎فرمودند: «ايشان ذره‎اي غير از خدا برايشان مطرح نيست.»

ادامه دارد