صفحه حوزه و دانشگاه

در گفت وگوي گروهي از اساتيد دانشگاه‎هاي كانادا و آمريكا با دكتر محمد فنايي مطرح شد
اسلام، غرب، خشونت و تروريسم

اشاره: گروهي از اساتيد دانشگاه‎هاي امريكا و كانادا اخيرا با دكتر محمد فنايي اشكوري ديدار داشتند. در اين ديدار برخي پرسش‎هاي اين اساتيد درباره اسلام، جهاد، خشونت و تروريسم مطرح شد كه وي به اين پرسش ها، پاسخ داد. گزيده‎اي از اين گفت و گو را در ذيل ملاحظه مي‎كنيد؛

+ مفهوم جهاد در اسلام را كه همراه با خشونت است چطور توجيه مي‎كنيد؟

- آن‎چه روي آن توافق و اجماع است جهاد دفاعي است. بسياري از فقها جهاد ابتدايي را متعلق به زمان حضور امام مي‎دانند. جهاد دفاعي همان‎طور كه از اسمش پيدا است دفاع است كه حق مسلم هر كسي است. اين مفهوم اختصاص به اسلام ندارد؛ در همه اديان از جمله در مسيحيت هم هست. مثلا توماس آكوييناس از جهاد عادلانه (just war) سخن مي‎گويد.

+ آيا توماس آكوييناس مفهوم جنگ عادلانه را از اسلام نگرفته است؟ چون او از ارسطوئيان مسلمان مثل ابن سينا متاثر بود.

- خير. آثار ابن سينا كه به لاتين ترجمه شد آثار فقهي نيست و در آن‎ها از جهاد بحث نشده است. بلكه آن آثار مربوط به فلسفه، منطق، طب و علوم طبيعي است. آكوئيناس از اين آثار بسيار استفاده كرده است. همين‎طور شرح ابن رشد بر منطق ارسطو مورد استفاده توماس آكويناس بوده. اساسا قبل از ظهور اسلام در مسيحيت و يهوديت جنگ و خونريزي وجود داشته است. آكوئيناس مفهوم جهاد را از دين خودش مسيحيت گرفته است. مي‎دانيم بيش‎ترين جنگ مذهبي در طول تاريخ در مسيحيت بوده است و كروسيد يا جنگ صليبي كه جنگ مقدس مسيحيان است از آغاز بوده و تا امروز هم ادامه دارد. مسيحيان هم با پيروان اديان ديگر جنگ‎هاي ويرانگر بسياري داشته‎اند و هم آتش جنگ‎هاي داخلي بين فرقه‎هاي مسيحي هميشه روشن بوده است. اين واقعيات تاريخي قابل كتمان نيست.

+ مردم غرب از «شريعت» وحشت دارند اما تصوير منفي از فقه ندارند. چرا اين چنين است؟

- شريعت همان فقه است. وحشتي كه مردم از شريعت دارند ناشي از جناياتي است كه آن‎ها از گروه‎هاي تروريستي مثل داعش و طالبان و القاعده و دولت سعودي ديده‎اند. دولت سعودي هر ساله جمع زيادي از مردم را گردن مي‎زند. توجه داريد كه اين گروه‎هاي تروريستي دستپخت دولت‎هاي غربي به‎ويژه آمريكا است و عربستان هم دوست و همپيمان نزديك آمريكا و اروپا است.

+ آيا به نظر شما عقل و وحي يك چيز است؟

- خير، عقل و وحي يك چيز نيستند، اما ما معتقديم آن‎ها با هم سازگارند. ما هم به عقل نيازمنديم و هم به وحي. بسياري از حقايق را با عقل نمي‎توان رسيد، بلكه بايد از وحي آموخت، مانند بسياري از احكام شريعت. اما ما معتقديم اصول دين عقلي است و با عقل قابل اثبات است. البته در مسيحيت حتي برخي از اصول دين هم وابسته به وحي هستند. مثلا تثليث يا اين‎كه عيسي نجات دهنده است را نمي‎توان از راه عقل اثبات كرد.

+ انسان‎هايي هستند كه وحي به آن‎ها نرسيده است اما اخلاقي هستند، پس اخلاق به دين وابسته نيست. من مي‎توانم اخلاقي باشم بدون اين‎كه ديندار باشم؟

- در قرآن مفهومي هست به نام فطرت. فطرت همان خلقت و سرشت ذاتي انسان است. از قرآن استفاده مي‎شود كه همه انسان‎ها برخوردار از فطرت هستند و حقايقي را از راه فطرت مي‎دانند، مثل اعتقاد به خدا و اصول اخلاقي. اصول اخلاقي جهاني هستند چون ريشه در فطرت دارند. اين درست است كه افرادي خارج از دين هم مي‎توانند به اصول اخلاقي پايبند باشند. اين امر ريشه در فطرت انساني دارد. اما با اين حال ما از دين بي‎نياز نيستيم. دين فطرت را تاييد مي‎كند و از كليات فراتر مي‎رود و تفصيلات و جزئيات را به ما مي‎آموزد. به علاوه دين انگيزه نيرومندي براي اخلاقي زيستن در ما ايجاد مي‎كند.

+ از يك استاد مسلمان در دانشگاه جرج تون شنيدم كه مي‎گفت قرآن را به تنهايي هرگز نخوانيد. با خواندن قرآن چيزي نخواهيد فهميد؛ بلكه هميشه آن را با حديث بخوانيد. من خودم بخش‎هايي از قرآن را خواندم ولي چيزي نفهميدم.

- اين درست است كه ما بايد در فهم قرآن از حديث هم استفاده كنيم؛ آياتي هم وجود دارد كه بدون كمك حديث نمي‎توان به درستي فهميد؛ اما چنين نيست كه ما از قرآن به تنهايي چيزي نفهميم. زبان قرآن بسيار روان و گويا و دلنشين است. بنابراين بنده با آن استاد موافق نيستم. نكته ديگر اين است كه قرآن لايه‎ها و بطون معنايي مختلف دارد و احاديث كمك مي‎كنند به فهم آن معاني باطني. مطلب ديگر اين است كه سطحي از فهم قرآن هست كه بدون طهارت دروني قابل فهم نيست. توصيه شده است كه اولا قرآن را با تدبر بايد خواند و ثانيا مكرر بايد خواند. بسياري از مسلمانان هر روز قرآن مي‎خوانند. بله، اگر قرآن را مثل رمان بخوانيم شايد چيزي نصيبمان نشود.

+ نظر اسلام دربارۀ تروريسم و استفاده از سلاح‎هاي كشتار جنگي و شيميايي چيست؟

- اسلام به‎طور كلي هر نوع قتل بي‎گناهان را در همۀ اشكالش محكوم مي‎كند. در اسلام كشتن فقط در دو صورت مجاز است. يكي در مقام دفاع و دوم به‎عنوان حكمي كه از سوي محكمۀ عادلانه و مشروع براي برخي از جرائم صادر شود، مانند موارد قصاص. هر نوع كشتار ديگر چه به‎صورت جنگ و چه به‎صورت ترور، اعم از تروريسم دولتي و غير دولتي، بمباران غير نظاميان توسط پهباد يا موشك يا هر شكل ديگر را جنايت عليه بشريت مي‎داند. مي‎دانيم كه آمريكا تنها دولتي است كه در جهان از بمب اتمي براي كشتار مردم در دو شهر ژاپن استفاده كرد. هدف قرار دادن هواپيماي مسافر‎بري ايران بر فراز خليج فارس از سوي كشتي جنگي آمريكا و قتل حدود سيصد مسافر بي‎گناه از نمونه‎هاي وحشتناك تروريسم دولتي در دوره معاصر است. به كارگيري سلاح‎هاي شيميايي و اتمي هم از نظر اسلام مجاز نيست. مي‎دانيم كه اين سلاح‎ها را كشور‎هاي فقير جهان سوم توليد نكرده‎اند. آمريكا و اروپا آن‎ها را اختراع و توليد كرده و مي‎فروشند. دولت‎هاي غربي با اين سلاح‎ها مشكلي ندارند؛ حتي استفاده از آن سلاح‎ها هم آن‎ها را نگران نمي‎كند. آن‎ها وقتي نگران مي‎شوند كه اين سلاح عليه خود آن‎ها يا هم پيمانانشان بكار گرفته شود. صدام در جنگ تحميلي عراق عليه ايران بارها براي كشتار مردم ايران و عراق از اين سلاح استفاده كرد، اما دولتي‎هاي غربي حتي به‎صورت لفظي هم حاضر نشدند او را محكوم كنند. تروريست‎ها به راحتي از اين سلاح‎ها در سوريه استفاده مي‎كنند اما دولت‎هاي غربي منافقانه دولت سوريه را متهم و محكوم مي‎كنند، با اين‎كه مي‎دانند سلاح‎هاي شيميايي ارتش سوريه تحت نظر سازمان ملل امحا شد.

+ آينده روابط جهان اسلام و غرب را چگونه مي‎بينيد؟

- آينده را نمي‎توانيم پيشگويي كنيم. اما آينده وقتي درخشان است كه اولا دولت‎هاي غربي دست از خصومت عليه امت اسلامي به‎ويژه ايران بردارند و به حمايتشان از تروريسم پايان دهند، ثانيا آن چه وظيفه انسان‎هاي حق طلب است اين كه همه باهم براي استقرار عدالت، صلح و دوستي و پايان دادن به خشونت و جنگ و سلطه‎گري كوشش كنند و همۀ انسان‎ها را مانند خود بدانند و آن‎چه براي خود مي‎خواهند براي ديگران هم بخواهند و آن چه را كه براي خود نمي‎پسندند براي ديگران نپسندند.

 حوزه و دانشگاه

حضرت آيت‎الله مكارم تبيين كرد؛
نقش علم رجال در فتوا و فقاهت

حضرت آيت‎الله ناصر مكارم شيرازي از مراجع تقليد در مراسم رونمايي از كتاب الجامع في الرجال به تحقيق آيت‎الله حسيني قزويني با بيان اين‎كه يكي از علوم مهم اسلامي علم رجال است، گفت: منظور از رجال اين است كه وضع افرادي كه سند روايت واقع مي‎شوند از نظر وثاقت روشن شود.
ايشان افزود: روشن شدن وثاقت امري بسيار مهم است چرا كه در صورتي مي‎توان به روايت اعتماد كرد كه تمام سند معتبر باشد، اگر رجال روايت موثق باشند مي‎توان به آن اعتماد كرد و فتوا داد.
به گزارش خبرگزاري رسا، استاد برجسته درس خارج حوزه علميه قم با بيان اين‎كه اگر علم رجال نباشد فقيه و فقاهت دچار مشكل مي‎شود، اظهار داشت: رجال بايد وضع سند را روشن كند، از قديم الايام در بين علما اين علم مورد استفاده بوده است و بدون اطلاع از آن نمي‎توان فتوا داد.
ايشان ادامه داد: گاهي براي روشن شدن مسائل تاريخي مهم چاره‎اي جز رجوع به رجال نداريم، از زمان معصومان به بعد اين علم بوده اما هرچه گذشته گسترش بيش‎تري پيدا كرده است.
حضرت آيت‎الله مكارم شيرازي با بيان اين‎كه يكي از كتاب‎هاي خوب الجامع في الرجال است، ابراز داشت: آيت‎الله زنجاني علاقه خاصي به رجال داشت و اين كتاب به دليل همين عشق و علاقه نوشته شد و امتيازات زيادي دارد.
ايشان با اشاره به 3 ويژگي برتر اين كتاب رجالي عنوان كرد: در آن ويژگي نخست اين كتاب جامعيت آن است كه ۱۹ هزار راوي بررسي شده است يعني مؤلف تمام كتاب‎هاي روايي را ديده و راويان را استخراج كرده و مورد بررسي قرار داده است.
اين مرجع تقليد خاطرنشان كرد: اين كتاب سراغ كتب اهل سنت هم مي‎رود كه اگر نام رجال ما در كتاب آن‎ها برده شده باشد استخراج كند از اين رو اهميت زيادي به صحيحين مي‎دهد و سوابق رجال شيعي در اين كتاب‎ها را آورده است.
ايشان اضافه كرد: ويژگي ديگر كتاب اين است كه آيت‎الله زنجاني بسياري از افراد مجهول الحال را با تحقيق معلوم الحال كرده است يعني قناعت به مجهول بودن نكرده و به سراغ تحقيق و قرائن رفته است تا بتواند مجهول را از مجهوليت خارج كند.
حضرت آيت‎الله مكارم شيرازي با تقدير از انجام تحقيقات و اصلاح و تكميل كتاب الجامع في الرجال گفت: حجت الاسلام والمسلمين قزويني مردي سخت كوش و كوشا در علوم است و با تحقيق اين كتاب را زنده كردند.
ايشان افزود: اين كتاب به‎صورت خطي قابل عرضه نبود اما زحمت كشيدند اين كتاب را اصلاح و تكميل كردند تا بهتر مورد استفاده قرار گيرد و در ۱۲ جلد به‎صورت زيبايي چاپ شده است، تبريك عرض مي‎كنم كه توانستيد اين اثر نفيس را در دسترس عموم بگذاريد و اين كار خدمت بزرگي به جهان اسلام است.