صفحه حوزه و دانشگاه

مؤلفه هاي كارآمدي نظام اسلامي / بخش دوم و پاياني

 آيت الله كعبي

اشاره: در قسمت قبل مؤلفه‎هاي كارآمدي نظام اسلامي از نظر آيت‌ا... كعبي تقديم نگاهتان شد. در اين شماره ادامه مباحث آمده است.

كارآمدي نظام اسلامي

ما براي ارزيابي نظام اسلامي از حيث اين‎كه آيا كارآمد بوده يا نبوده است، از ميان همه اين مؤلفه‎ها، اهداف نظام اسلامي را از قانون اساسي استخراج كرديم تا اين‎ها شاخص اندازه‎گيري بشود:

1.پيگيري خط نهضت اصيل مكتبي و اسلامي مبتني بر طرح حكومت اسلامي بر پايه ولايت فقيه

2. تحقق موازين اسلامي جامعه نمونه با عينيت بخشيدن به اهداف انقلاب اسلامي

3. رشد دادن انسان‎ها در حركت به سوي نظام الهي

4. اشراف، نظارت و خط‎دهي كلان و مديريت راهبردي نظام

5. خط‎مشي‎گذاري و مديريت خط‎مشي‎ها در اجرا

6. توسعه نظارت و هدايت كلان نظام اسلامي در جهت تحقق اهداف و ارزش‎ها

7. تضمين عدم انحراف سازمان‎هاي مختلف از وظايف اصيل اسلامي

8. صيانت، تقويت و اصلاح موردي در اهداف، راهبردها و روش‎هاي احتمالي داراي انحراف از اصول انقلاب اسلامي

9. ...

كارآمدي نظام، چگونه؟!

اصول مديريت ولايي

1. هدايت و رهبري كلان سازمان و حكومت.(منظور از سازمان و حكومت يعني كل نظام)

2. حمايت و پشتيباني از كارگزاران عالي حكومت جهت تحقق اهداف نظام.(اين را كمابيش در رهبري مي‎بينيم هم حضرت امام(ره) و هم مقام معظم رهبري)

3. تلاش براي حفظ كلان نظام.(با توجه به توطئه‎هاي داخلي و بين‎الملل بتوان نظام را در مقابل دشمنان آن پابرجا نگه داشت)

4. حفظ و توسعه حاكميت ديني و گسترش حاكميت الهي. براي تحقق اين امر بايد مديريت ولايي در همه تار و پود نظام اشراب شود. اين را در برخي از جاها مثل حزب‎ا... لبنان شاهد بوديم و موفق هم شدند، و يا مقاومت اسلامي در منطقه كه حاكميت الهي در آن وجود داشت، ديديم كه موفقيت‎هايي را به دست آوردند. اما در مديريت اجرايي كشور در حد استانداري‎ها، وزارتخانه‎ها، رؤساي دستگاه‎ها و سازمان‎هاي مستقل هنوز اين اتفاق نيفتاده است لذا شاهد برخي نارسايي‎ها هستيم كه بعضا تعبير به ناكارآمدي مي‎شود!

5. جهاد و مبارزه مستمر با دشمنان اسلام و نظام و بدخواهان و توطئه‎گران داخلي و بين‎المللي.

6. پيشبرد نقشه جامع پيشرفت و عدالت در پايه الگوهاي ديني و بومي.

7. نظارت عاليه بر اركان حكومت و قواي حكومتي و دستگاه‎هاي گوناگون در تحقق مأموريت‎ها نظام. بايد نظارت بر دستگاه‎ها به گونه‎اي باشد كه با خطاكاران برخورد شود و خط ولايت در تمامي دستگاه‎هاي اجرايي جريان داشته باشد. متأسفانه در اين قسمت هم مشكلاتي هست.

8. حفاظت از استحكام ايدئولوژيك نظام اسلامي و بسط حقايق ديني و تلاش براي به‎روز كردن تئوري‎هاي فكري - معرفتي نظام مقدس جمهوري اسلامي.

پيش‎نياز موفقيت نظام در اين زمينه و مديريت ولايي، تحول در حوزه‎هاي علميه و روحانيت و پيش‎برد جنبش نرم‎افزاري در بحث نظريه‎پردازي ديني است. متأسفانه در اين بخش هنوز دچار ضعف‎هايي هستيم لذا ما نمي‎توانيم بگوييم اصل نظام كارآمد نيست.

9. حفظ و تقويت انسجام دروني، وحدت ملي، دفاع از استقلال و وحدت تماميت ارضي ايران به‎عنوان ام‎القراي انقلاب اسلامي و مركز ثقل و نقطه اميد مستضعفان. در اين زمينه هم مشكلاتي هست.

10. دفاع از آزادي‎هاي مشروع و حقوق عمومي و اساسي شهروندان نظام مقدس جمهوري اسلامي. در اين زمينه جديداً مقام معظم رهبري به رئيس قوه قضائيه فرمودند قوه قضائيه بايد پرچم احقاق حقوق عامه و آزادي‎هاي مشروع و پشتيباني از عدالت فردي و اجتماعي را به دست بگيريد.

11. حمايت از ستم‎ديدگان و مظلومان جهان.

12. حركت به سمت تحقق تمدن نوين اسلامي بر پايه هويت اسلامي انقلابي ملت ايران.

13. ارتقاي سطح مديريتي مسؤولان نظام جمهوري اسلامي بر مدار تعهد، تخصص، توانمندي، كارآمدي، مرزبندي شفاف با توطئه گران و بدخواهان ملت ايران، رسيدگي به حداقل‎هاي معيشتي و اصلاح امور مردم و ارتقاي كارآمدي نظام اسلامي در نسل‎هاي گوناگون. ارتقاي كارآمدي نظام در نسل‎هاي گوناگون بستگي به كادرشناسي و كادرسازي و ايجاد تحول در مديران ارشد نظام اسلامي دارد. ما نبايد از اين غافل شويم.

14. ارتقاي كارآمدي نظام اسلامي در قلمرو مسائل فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي، سياسي، امنيتي، دفاعي، علمي، فناوري، و...

اين‎ها اصول مديريت ولايي بود. براي اين‎كه كارآمدي نظام اسلامي ارتقاي بيابد؛ بايد يك ارزيابي جامع با توجه به الزامات مديريت ولايي انجام بگيرد.

1. تقويت ابعاد نظارت عاليه ولي فقيه

كار بعدي كه براي كارآمدي نظام بايد صورت گيرد، تقويت ابعاد نظارت عاليه ولي فقيه بر سازمان عالي حكومت است. مقام معظم رهبري در جلسه‎اي كه با خبرگان داشتند تصريح كردند كه: «ما بعد از 39 سال بايد به ارزيابي نظام بپردازيم ارزيابي كلان نظام با نگاه راهبردي»(6) ايشان فرمودند: «اين وظيفه رهبري است و من در حد توان كارهايي انجام دادم اما رهبري براي اين كار دستگاهي ندارد» اين را تصريح كردند بعد فرمودند: «يك جايي لازم است كه اين نگاه كلان راهبردي به مجموعه حركت نظام در جهت تحقق اهداف و وظايف خود داشته باشد و ما در مجموعه نظام چنين جايي نداريم و با توجه به تركيب خبرگان و استثنايي بودن مجلس خبرگان و وجود افراد متفكر در مجلس خبرگان اين وظيفه را من از شما مي‎خواهم كه شما مراكزي تشكيل بدهيد هيئت انديشه‎ورزي تشكيل بدهيد و اين كار را پيش ببريد»(7) ايشان پنج مساله را مطرح كردند و فرمودند: اين پنج موضوع را مي‎توانيد به پانزده بيست موضوع تبديل كنيد و آن‎ها را بحث و سپس به مطالبه عمومي تبديل كنيد و انقلابي‎گري را از قواي سه گانه مطالبه كنيد و در جلسات خصوصي هم فرمودند نتايج اين كارتان را به من بدهيد. چون اين كار مربوط به رهبري است.

اما پنج موضوعي كه آقا فرمودند موضوعاتي است كه به كارآمدي ميداني جمهوري اسلامي ارتباط دارد و ربطي به كارآمدي در حوزه مكتب يا ولايت نيست. اين پنج موضوع عبارتند از:

1. ايشان فرمودند ما شعار نه شرقي، نه غربي، جمهوري اسلامي داديم. الان شرقي نيست اما غرب وجود دارد! هنوز نظام سرمايه‎داري غربي ليبراليسم حدااقل با برخي ساز و كارهايش وجود دارد! ما بايد ببينيم آيا توانستيم در اين 39 سال از مسير غرب جدا شويم و استقلال پيدا كنيم؟ اگر اسلام يك نظريه تمدني دارد و جمهوري اسلامي مي‎خواهد بر پايه ايمان اين نظريه تمدني را پيش ببرد، آيا توانستيم از پارادايم غرب عبور كنيم و اين پارادايم را بشكنيم، يا هنوز در كمند پارادايم غرب اسير هستيم؟ اين نياز به يك مطالعات محتوايي گسترده و الزامات آن دارد.

2. توزيع عادلانه ثروت ملي و كم كردن فاصله بين فقير و غني.

اين ارتباط با كارآمدي دارد. آقا فرمودند ما اين را از متن اسلام گرفتيم، ربطي به سوسياليست‎ها و امثال اين‎ها ندارد. تا كجا در اين زمينه حركت كرده و موفق بوديم؟

3. موضوع بعدي در حوزه كارآمدي كه رهبري اشاره كردند؛ بحث اقتدار اقتصادي با تمركز بر تقويت پول ملي است. ما بايد بررسي كنيم كه در مورد سياست‎هاي پول و اعتبار چه كار كرديم.

4. اصل نظام اسلامي براي تدين و متدين كردن مردم درست شده است. رهبري فرمودند ما به بحث اين‎كه بعضي‎ها مي‎گويند به زور نمي‎شود مردم را به بهشت برد، كار نداريم. حداقل نظام اسلامي بايد اين را بگويد كه بهشتي و جهنمي هست و مردم را به سمت بهشت هدايت كند. آيا ما در اين هدايت مردم به سمت بهشت و دين موفق بوديم؟

5. نيروهاي مؤمن و انقلابي كه وجود دارند آيا در حد يك جبهه حركتي قرار دارند و چقدر اين نيروهاي مؤمن در ادامه حركت از نظام و نسل‎هاي آينده مي‎توانند پشتيباني كنند.؟

اين پنج محور را آقا فرمودند؛ فرمودند كه مي‎توان آن‎ها را تا پانزده محور براي بحث‎هاي كارآمدي افزيش داد و به گونه‎اي كار كرد كه معطوف به رفع خلأها باشد.

موانع كارآمدي

براي كارآمدي نظام اسلامي حداقل پنج مانع بزرگ مي‎توان بيان كرد كه بايد براي علاج آن‎ها تلاش كنيم.

1. روزمرّگي و چالش‎هاي بزرگ اجرايي و مديريتي با رويكرد متفاوت از مكتب و در كنار تفاوت رويكردها نسبت به مساله توسعه و پيشرفت.

2. تسلب در رويه‎ها و نقش‎هاي حكومتي و سازمان‎هاي اداري.

در اين چهار دهه، سازمان‎هاي اداري و حكومت يك تسلب رويه‎اي و عرفي پيدا كردند. اين تسلب قانوني نيست بلكه از لحاظ قانوني مي‎شود اين روش را عوض كرد اما تبديل به عرف شده كه شكست آن سخت است.

3. رخنه خط نفوذ و انحراف در مديريت عالي كشور در كنار رخنه‎هاي بزرگ فرهنگي، فكري، سازماني و فساد در سطوح مديريت مياني و عالي.

4. عدم تحول كلان در حوزه‎ها و روحانيت متناسب با اهداف، وظايف، سياست‎ها و مأموريت‎هاي انقلاب اسلامي و ضعف روحانيت در نظريه‎پردازي ديني متناسب با نيازهاي فكري و فرهنگي و حكومتي نظام جمهوري اسلامي.

ضعف نظريه‎پردازي يعني ما به اندازه نياز نظام در همه عرصه‎ها نظريه‎پردازي نداريم يا حداقل وراد سيستم نشده است؛ به عبارت ديگر روحانيت نتوانسته است تلفيق ماهرانه‎اي بين نظام و سيستم حوزه‎ها ايجاد كند.

5. توسعه كمّي و انبوه رشته‎هاي دانشگاهي به شكل بي‎رويه و فارغ التحصيلان بي‎شمار كه بر اساس علوم انساني رايج و با نگاه غيرديني يا غيرمعطوف به دين وارد چرخه مديريت عالي كشور مي‎شوند. فعلاً اين موانع هست، ما اگر نتوانيم اين موانع را برطرف كنيم و نتوانيم در بخش مديريت تحول ايجاد كنيم، كارآمدي ما دچار خدشه جدي مي‎شود. من در مؤلفه‎هاي كارآمدي به عناصر علت تامّه اشاره كردم؛ زيرا مقتضي كارآمدي موجود و شرايط آن است. نيروهاي مؤمن و انقلابي، رهبري، انگيزه‎ها، اراده‎هاي بالا، اسباب و مؤدات آن، منابع و امكانات بي‎شماري در كشور وجود دارد اما نسبت به اين عدم مانع ما دچار مشكل هستيم. در حال حاضر موانعي براي كارآمدي ايجاد شده كه بايد اين موانع را از بين برد. البته اين موانع ربطي به اصل مكتب و رهبري و ساز و كارهاي ديني ندارد.

پي‎نوشت‎ها

6- به نظر بنده مي‎توان به اين مجلس اميد بست براي يك كار مهمّ ديگر در كنار اين كارهايي كه تاكنون انجام داده است و مي‎دهد، و آن عبارت است از نگاهِ كلان و راهبردي به انقلاب و مسير انقلاب. ما اين را در دستگاه‎هايمان نداريم؛ دستگاهي براي اين كار نداريم. البتّه جزو وظايف رهبري است و تا حدّ ممكن - حالا با نقص‎هايي كه وجود دارد در اين حقير - تلاش شده كه اين كار انجام بگيرد، لكن دستگاهي براي اين كار نداريم. قواي سه‎گانه مأمور اداره كشورند و كشور را بايد اداره كنند؛ هركدام در يك بخشي و به يك نحوي. البتّه اداره انقلابي بايد بكنند، شكّي نيست، امّا نگاه‎شان به‎طور طبيعي به همين راهي است كه دارند مي‎روند، به همين مسيري كه دارند مي‎روند؛ و نگاه كلان و راهبردي به مجموعه انقلاب در طول اين ۳۹ سال گذشته و در طول دَه‎ها سال آينده قاعدتاً نيست؛ يك مركزي لازم است كه اين نگاه را داشته باشد. بيانات در ديدار رئيس و اعضاي مجلس خبرگان رهبري ۱۳۹۶/۰۶/۳۰

7- در اين مجموعه مجلس خبرگان مي‎توان يك هيئت انديشه‎ورزي را تصوّر كرد - چون بحمدا... اشخاص صاحب انديشه، صاحب فكر در اين مجموعه هفتاد هشتاد نفري كم نيستند - كه وظيفه اين هيئت انديشه‎ورز اين باشد كه يك نگاه كلاني بكند به مسير انقلاب از اوّل تا امروز. خب، اين انقلاب يك اهدافي داشته است، يك حركتي شروع شده است به سمت اهداف؛ نگاه كنند تا ببينيم كه به اين اهداف چقدر نزديك شده‎ايم، به كدامش نزديك شده‎ايم، در مورد كدام هدف توقّف داشته‎ايم، در مورد كدام هدف پس‎رفت داشته‎ايم - [چون] مواردي هم ممكن است اين‎جوري باشد كه فرض كنيم در اوايل انقلاب نسبت به اين هدف، تحرّك و پيشرفتي وجود داشته، بعد نه‎اين كه توقّف، بلكه پس‎رفت حاصل شده - اين‎ها را بشناسيم. و اگر چنان‎چه در مواردي يك‎چنين چيزهايي را مشاهده كرديم، اين مجلس مطالبات خودش را بر اساس آن تنظيم كند. بيانات در ديدار رئيس و اعضاي مجلس خبرگان رهبري ۱۳۹۶/۰۶/۳۰