صفحه كلبه سبز

رمضان؛ ماه تربيت ديني كودكان

اگر مي‌خواهيد با مفهوم دقيق تربيت ديني آشنا شويد و بدانيد از كي و چگونه فرزندتان را با فلسفه روزه گرفتن و تمرين روزهداري آشنا كنيد، حجتالاسلام والمسلمين نصير عابديني، كارشناس ارشد روانشناسي، به اينگونه پرسشها پاسخ ميدهد.

تا چه ميزان فرزندتان را با تكاليف عبادي همچون نماز خواندن و روزه گرفتن آشنا كردهايد؟ آيا شما از آن دسته خانواده‌هايي هستيد كه تربيت ديني را مختص دوران بلوغ ميدانيد و معتقديد كه چند روز قبل از ماه مبارك، ميتوانيد اعمال اين ماه و فلسفه روزهداري را در چند جمله اجمالي به فرزندتان آموزش دهيد؟ يا اينكه اعتقاد داريد تربيت ديني كودك از دوران خردسالي او شروع مي‌شود و تا به حال، فرزندتان را با تكاليف عبادي آشنا كردهايد؟

شروع تربيت ديني قبل از انعقاد نطفه

«تربيت ديني، تربيت فرد در سه حوزه اصلي يعني حوزه شناختي، عاطفي و رفتاري بر اساس آموزه‌هاي دين است كه فرد را در نظر و عمل به آن آموزه‌ها، متعهد و پايبند مي‌كند.» از يك منظر، نقطه شروع تربيت ديني كودك را ميتوان حتي تا زمان قبل از انعقاد نطفه(كه با مراقبت‌ها و خواندن يك سري از دعاها همراه است) عقب برد. بيشك انتخاب همسر مناسب هم يكي از ملاكهاي اصلي آن است. خوانده شدن نواي ملكوتي اذان و اقامه در گوش نوزاد و شير دادن او با وضو از ديگر مؤلفه‌هاي تربيت ديني است.

خداشناسي و پذيرش اعمال ديني بهصورت فطري در نهاد همه كودكان وجود دارد؛ اما درجه پذيرش آن، بسته به شيوه تربيتي پدر و مادر، متفاوت است. طبق برخي روايات، با وجود آنكه فرزند، فطرت الهي دارد، اما والدين به‌عنوان يك عامل محيطي ميتوانند فرزند را به سمت اديان ديگر همچون يهودي، نصراني و... تغيير جهت دهند و صددرصد تأثيرگذار باشند.

دوره كودكي را مغتنم شماريد

گروهي معتقدند كودك تا به حد بلوغ نرسد، استعداد درك آموزشهاي ديني را ندارد. اما گروه ديگري عقيده دارند كه اطفال، استعداد آن را دارند كه تحت تربيت ديني قرار گيرند و مطالب ديني را در حد فهم خود درك كنند.

درست است كه پسر بعد از 15 سال و دختر بعد از 9 سال قمري به تكليف مي‌رسد، اما آموزش و تمرين تكاليف ديني را نميتوان تا سن بلوغ به تاخير انداخت. بايد انسان از كودكي نسبت به ظرفيت پذيرش و زمينه مذهبي فراهم شده از سوي والدين(به نحو با نشاط و سرزنده) با عبادات و تكاليف ديني آشنا شود تا در سن بلوغ به انجام آن رغبت داشته باشد. در غير اين صورت، انجام اعمالي چون خواندن نماز و روزه گرفتن در سن تكليف براي نوجوان دشوار خواهد بود و چندان تقيدي به آن نخواهد داشت و با اندك بهانهاي ممكن است آن را ترك كند.

بايد بكوشيم رغبت كودكان نسبت به انجام تكاليف عبادي را به انگيزه و خواست دروني آن‌ها تبديل كنيم؛ چرا كه اگر اين علاقه از درون و به اراده آن‌ها نباشد، تربيت ديني موثر نخواهد بود. والدين بايد با بهرهگيري از بُعد عاطفي و هيجاني كودك، از ابتدا تصويري زيبا از خدا و تكاليف ديني براي او ترسيم كنند و با تشويق يا انتخاب همسالان تأثيرگذار مذهبي براي او، شور و انگيزه گرايش و عمل به تكاليف و مناسك عبادي و ارتباط با خدا را در كودك دروني كنند. بيدار كردن انگيزه در كودك، باعث پايدار ماندن گرايشهاي مذهبياش مي‌شود.

بيش‌تر كساني كه در سنين بالاتر وظايف عبادي خود را به خوبي انجام نميدهند، بياعتقاد به مباني ديني نيستند. بلكه كوتاهي آن‌ها بهدليل نبود زمينه مناسب و آمادگي ديني لازم در سنين كودكي است. بهدليل آنكه امروزه ترويج آگاهيهاي مذهبي از طريق رسانه‌هاي عمومي زياد شده است، بر فرد واجب است كه اعمال مذهبي خود را كامل كند و در غير اين صورت، كوتاهي از جانب او خواهد بود.

وقتي كودك از خدا ميپرسد...

چگونه ميتوان فرزند را به خدا متوجه كرد؟

تصوير كودكان از خدا، همپوشاني زيادي با تصوير فرزند از والدين و به ويژه پدر دارد. در حقيقت، چهره مثبت مذهبي والدين ميتواند در ناخودآگاه فرزند به صورت غيرمستقيم اثرگذار بوده و حس خداشناسي او را بيدار كند. اما پرسشي كه بيش‌تر والدين ميپرسند آن است كه وقتي كودك از پدر و مادر ميپرسد كه خدا كجاست؟ چرا ما او را نميبينيم؟ او چگونه زندگي مي‌كند؟ بايد چه پاسخي به او بدهيم؟

خانواده‌ها بايد بدانند كه كودك تا پيش از دوازده سالگي بيش‌تر آن چه را كه ميبيند يا لمس مي‌كند، درك مي‌كند. بر اين اساس، پدر و مادر بايد با توجه به سن و ظرفيت پذيرش كودك به او پاسخ دهند و چون بيش‌تر والدين قادر به تشخيص درجه سطح شناختي كودك نيستند، بايد از او كمك بگيرند و بر اساس دانسته‌هايش به او جواب دهند؛ يعني از او بپرسند تو چه فكر ميكني؟ به نظر تو خدا كجاست؟ شايد او بگويد كه خدا در زمين يا آسمان است؛ بر اين اساس والدين ميتوانند با توجه به جواب او پاسخي كاملتر دهند و مثلا بگويند خدا همه جا حضور دارد يا عبارت‌هايي مشابه؛ اما اگر كودك پرسيد چرا ما خدا را نميبينيم، چه بايد بگوييم؟ در اين صورت با زباني ساده بگوييد همانطور كه ما برق و هوا را نميبينيم، خدا را هم نميتوانيم ببينيم؛ ولي او هميشه در كنار ما بوده و مراقب و پشتيبان ماست.

بايد تاكيد كنيم شروع آشنايي كودك با خدا زماني است كه او درباره خدا ميپرسد و شروع آن در كودكان متفاوت است و نبايد والدين به پرسش يا بيداري ديني فرزند بياعتنايي كنند يا به او جواب دروغ دهند يا بيش‌تر از نياز او به كودك پاسخ دهند؛ چرا كه هنوز آمادگي لازم براي درك دقيق و بيش‌تر مفاهيم ديني را ندارد.

چگونه فلسفه روزه گرفتن را به كودك آموزش دهيم؟

اگر بخواهيم كودك را با بحث شناختي روزه آشنا كنيم، بايد از بعد هيجاني او بهره بگيريم. براي نمونه، وقتي كودك در فضاي مذهبي شادي قرار دارد، ناخودآگاه هيجانات مثبت همچون نشاط و شادابي در او تقويت مي‌شود و اينجاست كه ميتوان به تدريج او را با فلسفه روزه گرفتن و نماز خواندن آشنا كرد.

اگر يكي دو سال به همين سبك به كودك آموزش دهيم، ذهن او مانند آهن‏ربا شده و عطش مذهبياش تحريك مي‌شود. خانواده‌ها نبايد تكاليف ديني را يكباره و طوطي‏وار به بچه القا كنند؛ چرا كه همين امر، تكاليف را سخت و مشقت آور كرده و به شدت از روحيه دينداري و دين باوري كودك ميكاهد.

چرا بايد روزه بگيرم؟

در پاسخ به كودكي كه ميپرسد چرا روزه ميگيريم چه بايد بگوييم؟

ميتوانيم كودك را با مفهوم صبر و گرسنگي محرومان آشنا كنيم و بگوييم كه با روزه گرفتن برثواب اعمال ما افزوده مي‌شود و گناهان‏مان پاك مي‌شود. براي تشويق او به شروع تمرين عملي روزه گرفتن نيز شور و شوق خود را به شروع ماه مبارك و اوقات افطار ابراز كنيم. او را گاهي در وقت سحر بيدار كنيم. در كنار كتاب‏هاي غيرمذهبي، گاهي براي او كتب داستان ديني بخريم. براي تقويت گرايشهاي مذهبي به ويژه در ماه مبارك، او را همراه خود به مجالس مذهبي، مساجد، مراسم نماز جماعت، مراسم تفسير و ختم قرآن يا مراسم افطار كه بيش‌تر از سوي اقوام برگزار مي‌شود، ببريم. بهدليل آنكه در اين نوع مهمانيها كودك بيش‌تر با همسالان روزهدار مجاورت دارد، بعد هيجاني و عاطفي او تحريك شده و گرايش او به تكاليف ديني بيش‌تر مي‌شود.

روزه كله گنجشكي

وقتي بچه به سن تمييز مي‌رسد و آمادگي و توانايي روزه گرفتن در او پيدا مي‌شود، لازم است وي را تشويق كنيم كه گاهي به مقدار توانايياش(نصف روز، بيش‌تر يا كمتر) روزه بگيرد و اگر بيتاب شد، وسط روز به او آب يا غذاي مختصري بدهيم.

هر چه توانايي كودك در تحمل گرسنگي و تشنگي بيش‌تر شود، پس از مدتي ارادهاش تقويت شده و ميتواند روزه را كامل بگيرد. به تدريج كه تعداد روزه‌هاي كودك زيادتر شد در آخر ماه رمضان ميتوانيم گاهي براي تشويق به او هديه‏اي بدهيم. اين هديه ميتواند يك تحسين كلامي تأثيرگذار در جمع خانواده يا اقوام يا يك هديه مادي باشد. البته نبايد كودك را زياد وابسته به مشوقهاي مادي كنيد، چرا كه انگيزه مذهبي او ناپايدار خواهد ماند.

حتي اگر كودك به سن تكليف رسيده باشد بايد توانايي او را در نظر بگيريم. اگر نوجوان، به ويژه روزه اوليها در هواي گرم، توان روزهگرفتن به‌طور مرتب را نداشته باشند، بايد براي آنان تدابير و محمل شرعي در نظر بگيريم. به‌عنوان مثال در روزهايي از ماه مبارك او را به مسافرت ببريم و اين همان رأفت اسلام در انجام تكاليف الهي است كه هميشه و هر كجا بر اساس ظرفيت و توانايي افراد، درجه و ميزان اعمال آنان را تعيين مي‌كند.

روزه؛ دشمن هيجانات آسيبزا

روزه ميتواند هيجانات جنسي، اضطراب و افسردگي احتمالي دوران بلوغ را هم كاهش دهد. روزه ميتواند با تقليل انرژي و تنظيم و متعادل كردن هورمونهاي جنسي، از غليان آن بكاهد و با ايجاد نظم در خواب شبانه و نشاط در سحرخيزي، علائم افسردگي و تنش را تا حدود زيادي سركوب كند. روزه با تقويت اراده و انسجام سامانه باورهاي مذهبي، نوجوان را در برابر گرسنگي و تشنگي مقاوم كرده و باعث افزايش اعتماد به نفس و بهداشت روان او مي‌شود.

مسؤوليت اصلي تربيت ديني فرزند به عهده والدين است و خانواده‌ها بايد فعال باشند و براي ايجاد عطش مذهبي، بستر و زمينه مناسبي را بر اساس ظرفيت فرزندان فراهم كرده و در اين راه از مشاوران خبره و كارآمد ديني كمك بگيرند.

جام جم

 كلبه سبز

سلامت خانواده
چند راهكار براي تغذيه درست در ماه رمضان

1- به مقدار كافي كلسيم مصرف كنيد. كلسيم براي استحكام استخوانها و تقويت دندانها بسيار مهم است. كلسيم را از منابع كم چرب مانند شير كم چرب يا ماست كم چرب فراهم كنيد. اگر شما به مقدار كافي كلسيم را از غذا دريافت نميكنيد، ميتوانيد از مكمل كلسيم(با مشورت پزشك) استفاده كنيد.
2- احتياجهاي ويتاميني و عناصر معدني خود را از طريق غذاها برآورده كنيد، نه از مكملهاي دارويي.
3- وزن خود را ثابت نگه داريد. ورزش كردن و اصولا فعال بودن را در زندگي روزمره فراموش نكنيد. در ماه رمضان نيز ورزش كردن را فراموش نكنيد. شما ميتوانيد ورزشهاي كششي انجام دهيد يا به پياده روي برويد. رژيم غذايي+ ورزش= كنترل وزن و سلامتي.
4- در ماه رمضان، مصرف چاي و قهوه را محدود كنيد؛ زيرا اين مواد باعث افزايش ادرار و از دست دادن آب بدن ميشوند.
5- بهتر است مانند ساير اوقات، سه وعده غذايي داشته باشيد: سحري، افطار و شام. همچنين بين افطار و شام بايد فاصله باشد.
6- براي رفع يبوست و بوي بد دهان، بهتر است ميوه و سبزي را در سه وعده غذايي خود منظور كنيد. بهتر است بعد از خوردن سحري، 2-1 عدد ميوه و مقداري سبزي ميل كنيد و بقيه ميوه و سبزي را در زمان شام مصرف كنيد.
7- براي ثابت نگه داشتن قند خون، شيريني و مواد غذايي ناسالم را استفاده نكنيد، بلكه خرما بخوريد.
8- در افطار از غذاهاي حجيم استفاده نكنيد، بلكه بدن خود را آرام آرام براي شام آماده كنيد. در غير اين صورت شما دچار انواع بيماريهاي گوارشي ميگرديد.
9- آب را فراموش نكنيد. آب در حدود دو سوم وزن بدن را تشكيل ميدهد و باعث سرحالي و سرزندگي مي‌شود. توصيه مي‌شود كه بعد از افطار آب بنوشيد. آب بهتر است ولرم باشد، تا مواد سمي را از راه ادرار و تنفس از بدن خارج كند و همچنين جلوي ورود باكتريهاي مضر به بدن را بگيرد.
10- براي خوردن سحري وقت كافي قرار دهيد و با آرامش و دور از استرس، غذاي خود را بخوريد.
11- بهتر است در وقت سحر از كربوهيدرات‌هاي پيچيده استفاده كنيد؛ زيرا اين گروه تا 8 ساعت در بدن باقي ميمانند. اين در حالي است كه كربوهيدرات‌هاي ساده(مانند شكر) فقط 3 تا 4 ساعت در بدن ميمانند. كربوهيدرات‌هاي پيچيده شامل نان، عدس، جو، غلات، برنج، سيب زميني، ميوه، سبزيجات و حبوبات ميباشند.