صفحه فرهنگي-اجتماعي

غيرت؛ پايگاه دفاع از ناموس / بخش نخست

 مرتضي زهيري

دفاع از نواميس؛ واجبي شرعي

هر انساني اموري چون خانواده، خانه، و كشور را به‌عنوان ناموس خويش قرار ميدهد و خود را ملزم به دفاع از آن مي‌داند. در فرهنگ عربي از اين امر به‌عنوان «حميت» ياد مي‌شود. حميت مصدر جعلي از «حمي» به معناي دفاع و صيانت است. محامي كسي است كه به دفاع از شخص به‌عنوان وكيل عمل مي‌كند. البته بايد توجه داشت كه «حمي» به تشديد ميم به معناي تب و داغ است.(لسانالعرب، ابن منظور، ذيل واژه حمي) محامي، وكيل و مدافعي است كه با گرما و حرارت و شدت بسيار به دفاع از شخص يا چيزي ميپردازد.

ناموس به كمينگاه و نهانگاهي گفته مي‌شود كه صياد و شكارچي، خود را در آن مخفي مي‌كند تا ديده نشود. حال فرقي نمي‌كند كه اين شكارچي انسان باشد يا شير يا هر جانوري ديگر. البته قانون و شريعت را نيز ناموس مي‌گويند؛ زيرا انسان به آن پناه ميبرد و خود را از شر ظلم و ستم در امان نگه ميدارد. در ادبيات فارسي به زن و خانواده هم ناموس گفته مي‌شود كه انسان از آن دفاع مي‌كند و اجازه تعرض به كسي نمي‌دهد.

فطرت آدمي به گونهاي است كه از خود و خانواده و نواميس خويش دفاع و صيانت مي‌كند و اجازه تعرض به كسي را نمي‌دهد. اصولا در هر انساني سه قوه اصلي عقل و شهوت و غضب است. مسؤوليت قوه شهواني جذب هر آن چيزي است كه انسان بدان نياز دارد و مقتضيات بقا و رشد شخص را فراهم ميآورد. مسؤوليت قوه غضباني دفع هر آن چيزي است كه به ضرر انسان است و در حقيقت موانع موجود را بر ميدارد و اجازه نمي‌دهد تا مانعي ايجاد شود و پيش از ورود آن را دفع مي‌كند. پس دو قوه شهواني و غضباني به‌عنوان قواي جاذبه و دافعه عمل مي‌كند. عقل، عهده دار ايجاد اعتدال ميان دو قوه و مديريت و مهار آن است.

بنابراين، قوه غضبي در انسان به‌عنوان قوه دافعه، هر آن چيزي را كه شخص وي يا نواميس او را تهديد مي‌كند، دفع كرده و از نواميس خود از جمله جان و مال و عرض دفاع و صيانت مي‌كند.

از آن‌جا كه آموزه‌هاي اسلام بر اساس فطرت سالم بشري است(روم، آيه 30)، اين دفاع و صيانت را تاييد و امضا كرده است. بنابراين صيانت و دفاع از نواميس به‌عنوان يك واجب اسلامي در شريعت و احكام آن مطرح شده است.

حميت مثبت و منفي

در اسلام از حميت به دو شكل مثبت و منفي ياد شده است. از نظر قرآن، حميت مي‌تواند: 1. عقلاني؛ 2. غير عقلاني باشد. خداوند ميفرمايد: آنگاه كه كافران در دلهاي خود حميت و تعصب، آن هم تعصب جاهليت ورزيدند، پس خدا آرامش خود را بر پيامبرش و بر مؤمنان فرو فرستاد و آرمان تقوا را ملازم آنان ساخت؛ و در واقع آنان به رعايت آن آرمان و دفاع از مسجدالحرام و كعبه سزاوارتر بودند و خدا همواره بر هر چيزي داناست.(فتح، آيه 26)

در اين آيه پس از آوردن واژه حميت، آن را به قيد جاهلي مقيد كرده تا دانسته شود كه حميت مي‌تواند به دو قسم جاهلي و غير جاهلي تقسيم شود. بايد توجه داشت كه جهل در بيش‌تر آيات قرآن به معناي سفاهت و بيخردي يعني جهل در برابر عقل است نه جهل در برابر علم. جاهل همان بيعقل و سفيه است. بنابراين، مراد از جاهليت در اين موارد جهل در برابر عقل يعني بيخردي است. بر اين اساس، حميت مي‌تواند عقلاني يا غير عقلاني باشد. حميت عقلاني آن است كه بر اساس فطرت الهي انسان باشد كه مومنان بدان سزاوار هستند؛ زيرا ايشان اعتقادات خويش را بر اساس مباني عقلاني ايجاد كرده و بدان معتقد شده‌اند نه بر اساس تقليد كوركورانه از نياكان و يا امور خرافي. از همين رو دفاع مومنان از مسجد الحرام و كعبه يك دفاع و حميت عقلاني است نه جاهلي.

پس كساني كه از اعتقادات عقلاني خويش دفاع و صيانت مي‌كنند و نسبت به آن نوعي تعصب ميورزند، انسآن‌هاي ارزشمندي هستند؛ زيرا تعصب و حميت عقلاني يك ارزش فطري و مثبتي است كه شريعت نيز آن را تاييد كرده است؛ در حالي كه تعصب و حميت جاهلي و غير عقلاني، يك امر ضد ارزشي است؛ زيرا دفاع و صيانت از امور خرافي و باطلي است كه جز سفيهان و بيخردان كسي اين كار را آن‌جام نمي‌دهد.

غيرت ورزي مصداقي از حميت عقلاني

يكي از اصطلاحات در فرهنگ اسلامي، واژه غيرت است. «غيرت» مصدر جعلي از غير به معناي غير زدايي از حريم حرمتها و دفاع از مرزها و نواميس است. غيور كسي است با حميت عقلاني و تعصب منطقي نسبت به هر بيگآن‌هاي حساسيت به خرج ميدهد و اجازه نزديكي و تعرض به غير نمي‌دهد تا به حريم حرمت او نزديك يا وارد شود. در آموزه‌هاي قرآن، همان طوري كه به مومنان و مسلمانان اجازه داده نمي‌شود تا به حريم حرمتهاي شرعي نزديك شوند، اجازه داده نمي‌شود تا به حريم نواميس ديگران هم نزديك شده و يا متعرض آن شوند. از همين رو چشم فروهشتن از نواميس ديگران از جمله ناموس جنسي و زنان و دختران ديگران واجب دانسته شده است.

خداوند ميفرمايد: اي رسول ما! مردان مؤمن را بگو تا چشمها بپوشند و اندامشان را از كار زشت با زنان محفوظ دارند كه اين بر پاكيزگي(جسم و جان) شما بهتر است؛ و البته خدا به هر چه كنيد كاملاً آگاه است و به زنان با ايمان بگو: از برخي نگاه‌ها چشم پوشي كنند و دامنهاي خود را حفظ نمايند و جز آنچه(به‌طور طبيعي)ظاهراست، زينتهاي خود را آشكار نكنند و روسري خود را برگريبان بيفكنند(تا علاوه بر سر، گردن و سينه آنان نيز پوشيده باشد) و زينت خود را ظاهر نكنند جز براي شوهر، يا پدر يا پدر شوهر، يا پسر، يا پسر شوهر(كه از همسر ديگر است) يا برادر، يا پسر برادر، يا پسر خواهر، يا زنان(هم كيش)، يا آنچه مالك شده‌اند(از كنيز و برده)، يا مردان خدمتكار كه تمايل جنسي ندارند، يا كودكاني كه(به سنّ تمييز نرسيده و) بر امور جنسي زنان آگاه نيستند. و پاي خود را به گونهاي به زمين نكوبند كه آنچه از زيور مخفي دارند آشكار شود. اي مؤمنان! همگي به سوي خدا بازگرديد و توبه كنيد تا رستگار شويد.(نور، آيات 30 و 31)

از نظر قرآن همانگونه كه انسان بايد نسبت به حريم حرمتهاي ديگران محفوظ به حيا و عفت باشد و متعرض نواميس ديگران نشود، همچنين بايد نسبت به نواميس خويش نيز مراقبت داشته و به صيانت و دفاع از آن پرداخته و غيرت ورزد و اجازه ندهد بيگانه به حريم ناموسي او نزديك يا وارد شود.

از نظر آموزه‌هاي قرآني كسي كه حميت عقلاني نداشته و به صيانت و دفاع از حريم نواميس خويش با غيرتورزي اقدام نكند، روي بهشت را نخواهد ديد. رسول خدا(ص) فرمود: سه گروه هرگز داخل بهشت نميشوند: 1- كسي كه نسبت به عفت ناموس خود بيتفاوت است. 2- زني كه خود را در لباس و حركات و امور ديگر شبيه مرد سازد. 3- شرابخوار.(ميزان الحكمه: ج 2، ص 102)

غيرتورزي در آموزه‌هاي روايي

غيرت ورزي و غيرتمند بودن از صفات نيك الهي انسان است؛ زيرا خداوند خود غيور است و هرگز اجازه شرك نمي‌دهد و كسي را كه به وي شرك ورزد و ناموس توحيد را تهديد كند، مجازات مي‌كند. انسان نيز بايد نسبت به همه نواميس حقيقي خويش اينگونه غيور باشد. از نظر آموزه‌هاي اسلام، غيرت جزو امور ارزشي و مثبت است كه بايد هر كسي به آن آراسته شود. امام صادق(ع) ميفرمايد: همانا خداوند تبارك و تعالي با غيرت است و مردان غيور را دوست دارد و از همين رو، زشتيها را چه آشكار و چه پنهان حرام كرده است.(كافي، ج5، ص 535 و 536، ح1)از نظر پيامبر اعظم و اكرم اسلام(ص) ايمان نشانه‌هايي دارد كه يكي از نشانه‌هاي ايمان غيرتورزي است. آن حضرت(ص) ميفرمايد: غيرت از ايمان است و بيبند و باري از نفاق.(نهج الفصاحه ص 587، ح 2045)

ايشان همچنين فرموده است: پدرم ابراهيم(ع) مرد غيرتمندي بود، لكن من غيرتمندتر هستم؛ و خداوند بيني مسلماني را كه غيرت ندارد به خاك ذلّت ميمالد.(مكارم الاخلاق: ص 239؛ وسائل الشيعه: ج 14، ص 76؛ بحار الانوار: ج 103، ص 249؛ كافي: ج 5، ص 536)

حضرت امام علي(ع) ميفرمايد: خداوند لعنت كند كسي را كه غيرت ندارد. و نيز فرمود: كسي كه غيرت ندارد قلبش واژگون و سياه است. (وسائل: ج 14، ص 176؛ كافي: ج 5، ص 536.)

 در محضر قرآن

درس هايي از قرآن

در آن جا چشمه‏اي جاري است.
در آن جا تختهايي است برافراشته.
و سبوهايي چيده شده
و بالشهايي رديف شده
و فرش‏هايي گسترده شده.
آيا به شتر نمي‏نگرند كه چگونه آفريده شده؟
و به آسمان، كه چگونه برافراشته شده
و به كوه كه چگونه برپا داشته شده
و به زمين كه چگونه گسترده شده است؟
(غاشيه، 12-20)
پيامها
1. عظمت چشمه‌هاي بهشتي قابل شناخت نيست.
2. جايگاه بهشتيان، رفيع و بلند است، نه آن كه روي زمين بنشينند.
3. كساني كه در كشف حقايق هستي عميق نمي‏شوند، مورد سرزنش خداوند هستند.
4. از محسوسات عبور كنيد تا به معقولات برسيد.
5. در معاد و نعمت‏هاي ويژه بهشتيان شك نكنيد، مگر آفريده‌هاي عجيب خدا را در دنيا نمي‏بينيد؟

 پرتوي از حكمت

راه رسيدن به خانه گرم و باصفا

مرحوم آيت ا... العظمي بهجت(ره): اگر بخواهيم محيط خانه گرم و باصفا و صميمي باشد، فقط بايد صبر و استقامت و گذشت و چشم پوشي و رأفت را پيشه خود كنيم تا محيط خانه گرم و نوراني باشد.

 بوستان حكايت

عمل جراحي بدون بيهوشي!

يكي از اساتيد حوزه علميه قم مي‌فرمود:
وقتي كه آيت ا... سيد جمال الدين گلپايگاني را در زمان مرجعيتش جهت يك عمل جراحي خيلي سخت به تهران آوردند، دكترها نتوانستند مرحوم آقا را راضي كنند كه ايشان را بيهوش كنند؛ لذا عمل جراحي را در حال بيداري و بدون بي هوشي بر روي ايشان آن‌جام دادند.
ايشان در حين جراحي به نقطهاي از سقف نگاه مي‌كرد و ذكري ميگفت كه نمي‌دانم چه ذكري بود، فرض نماييد كه مثلاً صلوات ميفرستاد و از اول عمل تا آخر هيچ صدا و آهي از ايشان كه حاكي و دال بر درد و رنج باشد برنخاست.