صفحه ادب و هنر

در گفت‌وگو با «دكتر احمد خاتمي» مطرح شد
ادبيات فارسي، آينه فرهنگ قرآني و ديني است

«دكتر احمد خاتمي»، عضو هيأت علمي گروه زبان و ادبيات فارسي دانشگاه شهيد بهشتي گفت: در تاريخ ادبي‌مان نمي‌توان مقطعي را پيدا كرد كه قرآن در ادبيات ما - چه به صورت منظوم و چه به صورت منثور- تأثيري نداشته باشد. يعني از نخستين نمونه‌هاي شعر فارسي و به تبع آن نثر فارسي تا دوره معاصر نمونه‌هاي فراواني را مي‌‌‌توانيم در حوزه ادبيات پيدا كنيم كه شاعران خواه و ناخواه تحت‌تأثير فرهنگ و تعاليم قرآن، احاديث و مسائل مربوط به حوزه دين بوده‌ و از اين جهت ادبيات ما ادبياتي كاملاً متأثر از فرهنگ اسلامي، آيات و احاديث نبوي است.

وي افزود: اما در بعضي از ادوار تاريخ ادبي ما اين تأثير و نفوذ قوت پيدا كرده و در بعضي از ادوار اين تأثير قوت لازم را نداشته است. در بعضي از شاعران هم اين تأثير قوت بيش‌تري دارد و در بعضي از آن‌ها اين قوت وجود ندارد.

نويسنده كتاب «فرهنگ‌نامه موضوعي قرآن كريم» اظهار كرد: سخني كلي كه مي‌توانيم درباره تأثير قرآن در ادبيات فارسي بگوييم، اين است كه ادبيات ما آينه فرهنگ قرآني و ديني است. ولي كدام يك از اين آينه‌ها شفاف‌تر هستند و بهتر منعكس مي‌كنند و كدام يك كم‌تر انعكاش مي‌دهند، اين بحثي موردي است و بايد درباره آن‌ها تك‌تك صحبت كرد.

شعر قرآني در سال‌هاي پس از پيروزي انقلاب اسلاميقوت گرفت

وي با بيان اين‌كه در ادبيات معاصر ما هم وضع همين‌طور است، ادامه داد: ما اين‌جا هم شاهد ظهور و حضور فرهنگ قرآني هستيم. اما در ادبيات معاصر بعضي مقاطع به دلايل سياسي، تاريخي و اجتماعي اين انعكاس و تأثير كم‌تر است و در بعضي دوره‌ها مثلاً با ظهور انقلاب اسلامي يا حتي سال‌هاي پيش از انقلاب اسلاميچنين تأثيري قوت گرفته است.

خاتمي با بيان اين‌كه دسته‌اي از شاعران ما اصلاً مبلّغ دين‌ و پيام قرآن هستند، افزود: اين‌ شاعران ادبيات را انتخاب كرده‌اند براي اين‌كه بتوانند در قالب شعر فرهنگ قرآني را منتقل كنند. اين دسته تكليفشان روشن است. اين‌ها اصلاً شعرشان تفسير قرآن است.

وي ادامه داد: طيف وسيعي نيز هستند كه از نظر فكري شاعراني معمولي‌اند و گاهي اوقات انديشه‌هاي ديني و آيات قرآن در شعرشان هست و گاهي نيز شما به اشعاري از اين‌ها برمي‌خوريد كه در آن‌ها به حسب ظاهر به حديث و آيه‌اي اشاره‌اي نشده است.

نويسنده كتاب «ترجمه و تكمله و بررسي احاديث مثنوي» تصريح كرد: در مقطع انقلاب اسلاميو بعد از پيروزي انقلاب، فضاي شعر ما در كل تحت تأثير جريان انقلاب قرار گرفته است و غلبه با شاعراني است كه همگام با انقلاب بوده‌اند. بنابراين در دوره انقلاب اسلامي ما به يك دوره‌اي مي‌رسيم كه اين مقطع زماني حكايت از يك تأثير‌پذيري بسيار زياد از فرهنگ ديني دارد. فرهنگ ديني هم مستلزم آگاهي از قرآن و استفاده از آيات قرآن و احاديث نبوي و ائمه است. به اين خاطر اين مقطع را بايد يك مقطع استثنايي بدانيم.

شاعران معاصر پس از پيروزي انقلاب، با مردم همگام شدند

وي افزود: در مقطع نزديك به زمان ما يعني پيروزي انقلاب و بعد از انقلاب ما شاعراني داريم كه پيش و پس از انقلاب، مذهبي بودند و شاعران آشناي با قرآن و مبلغ هستند. اين افراد در حقيقت شاعران دوره قيام ما هم تلقي مي‌شوند؛ يعني قبل از انقلاب در بيداري و توجه مردم به قرآن، حديث، فرهنگ ديني و انديشه‌هاي امام و انقلاب كوشيدند و بعد هم آمدند و انقلاب را تجربه كردند و بعد از انقلاب نيز البته در مسير و صراط خودشان ماندند.

نويسنده كتاب «سبك هندي و دوره بازگشت ادبي» ادامه داد: نكته قابل ذكر ديگر اين‌كه در خود انقلاب هم يك دسته شاعران نسل انقلاب برآمدند كه اين شاعران نيز غالباً با فرهنگ قرآني و ديني آشنا بودند و عموماً هم بر همان فرهنگ ماندند و شعر سرودند. ما در اين بخش شخصيت‌هاي بسيار ممتازي داريم. در اين نوع از شعر كه شاعران را ما شاعران برآمده در فضاي انقلاب اسلاميمي‌توانيم بشماريم، مرحوم قيصر امين‌پور را مي‌توان نام برد كه تقريباً شكوفايي قوه شاعري‌اش و تكامل شعرش در فضاي انقلاب اسلامياتفاق افتاده است و از شاعران سخت كوش و پركار دوره سي ساله اخير ما تلقي مي‌شود. ايشان به هر حال از نمونههاي بارز اين بخش بودند.

وي با اشاره به اين‌كه مرحوم سيدحسن حسيني نيز در حقيقت وضعيتي مشابه «قيصر امين‌پور» دارد، افزود: از نمونه‌هاي ديگر هم عليرضا قزوه و شاعران ديگري از همين دست و سن و سال قابل اشاره‌اند كه برخاسته از متن انقلاب هستند. البته بين شاعراني كه انديشه ديني در شعرشان غالب بوده و بعد از انقلاب هم انديشه ديني همچنان بر شعرشان حاكم است، علي موسوي‌گرمارودي قابل ذكر است كه شاعر بسيار توانا و علاقه‌مند و مطلع در حوزه‌هاي فرهنگ ديني و اسلامياست. بعضي شاعران ديگر مانند مشفق كاشاني و حميد سبزواري نيز از قبل از انقلاب اين تبليغ و توسعه فرهنگ ديني در شعرشان بوده و بعد از انقلاب هم وجود داشته است.

اصطلاحات، قصص و آيات به صورت تلميح، تضمين و درج در شعر به چشم مي‌خورد

وي افزود: بحمدا... در اين حوزه، ادبيات معاصر -بخصوص در سي ساله اخير- شاهد چهره‌ها و شخصيت‌هاي خوب و درخشاني بوده كه شعر را با فرهنگ ديني آميخته و در واقع شعر را وسيله تبليغ دين كرده‌اند. البته علاوه بر قرآن و حديث، در دوره انقلاب اسلامي به دلايلي از جمله به دلايل تاريخي، سياسي و اجتماعي اصلاً فضا و هواي شعرمان كاملاً متفاوت شده است. يعني ما بسياري از اصطلاحات، فرهنگ‌ها و آداب را در شعر معاصرمان در اين سي ساله اخير داريم كه اين‌ها در قبل از انقلاب سابقه‌اي نداشته‌اند.

خاتمي با بيان اين‌كه ما امروز ميتوانيم با اين ويژگي‌ها شعر دوره انقلاب را از شعر پيش از انقلاب به لحاظ سبكي جدا كنيم، ادامه داد: اصلاً شعر دوره انقلاب اسلامي را مي‌توان يك دوره خاص و ويژه با ويژگي‌ها و برجستگي‌هاي خاص خودش به حساب آورد. بارزترين و شاخص‌ترين ويژگي شعر معاصر ايران را نيز مي‌توان در تأثير قرآن و فرهنگ قرآني در اين شعر دانست. نكته ديگر اين‌كه قرآن حتي در شعر كساني كه ميانه خوبي با فرهنگ قرآني نداشته‌اند هم مؤثر افتاده است. يعني بسياري از اشعار كساني كه شما احتمالاً آن‌ها را از كساني مي‌خوانيد كه چندان پايبند به مسائل ديني و اعتقادي نبودند، در همان‌ها نيز اصطلاحات قرآني، قصص قرآني و آيات به صورت تلميح، تضمين و درج به چشم مي‌خورد.

وي درباره تأثير قرآن در قالب‌هاي مختلف شعر فارسي اظهار كرد: ما در همه قالب‌ها تأثير قرآن را داريم. البته مثلاً در شعر كلاسيك زمينه فراهم‌تر بوده است. بهعنوان مثال از شاعران معاصر ما مرحوم شهريار كه بيش‌تر متمايل به شعر كلاسيك بود، از آيات و احاديث به لحاظ بسامدي احياناً بيش‌تر استفاده كرده است.

خاتمي افزود: البته مثلاً در شعر نيمايي هم اينطور نيست كه زمينه اين استفاده كم باشد. شما بهعنوان نمونه در اشعار موسوي‌گرمارودي، سيدحسن حسيني و قيصر امين‌پور مي‌بينيد كه آيات و روايات، فراوان مورد توجه شاعر قرار گرفته‌اند و شاعر گاهي نام كتابش را هم متناسب با فرهنگ قرآني انتخاب مي‌كند. مثلاً قيصر امين‌پور نام يكي از كتاب‌هايش را «تنفس صبح» مي‌گذارد كه اين از آيه‌اي كريمه گرفته شده است. ما در رده‌بندي قالب‌هاي شعري همه جا مي‌توانيم تأثير قرآن را مشاهده كنيم. اين تأثير هم البته گاهي اوقات به شكل نقل آيه است، گاهي نظم آيه است يا گاهي يك قصه قرآني مورد توجه قرار مي‌گيرد. برخي اوقات تلميح، خيلي آشكار و روشن نيست و مثلاً آن‌ها كه با فرهنگ قرآني آشنا هستند، متوجه مي‌شوند كه شاعر دارد به چه نكته‌اي اشاره مي‌كند.

در شعر سپيد نمي‌توان تمام آيات را گنجاند

دانشيار گروه زبان و ادبيات فارسي دانشگاه شهيد بهشتي تصريح كرد: غرض اين است كه ما اگر بخواهيم به يك جمع‌بندي و نتيجه نهايي برسيم كه مثلاً آيا اين تأثير در شعر سپيد نسبت به شعر كلاسيك كم‌تر است يا بيش‌تر مستلزم تحقيقي جدي و جداگانه است تا بتوان عدد و رقمي را استخراج و اعلام كرد ولي به صورت كلي ما مي‌توانيم بگوييم در همه قالب‌هاي شعري اعم از سپيد، نيمايي و كلاسيك معاصر ما مي‌توانيم به صورت بارز و شاخص و نه به صورت كمرنگ حضور قرآن و فرهنگ قرآني را هم در مضامين و هم به صورت اشارات، تلميحات و قصص ببينيم. مثلاً از عناوين برخي كتاب‌ها مثل «هم‌صدا با حلق اسماعيل» مرحوم حسيني و «تنفس صبح» امين‌پور اصلاً از عنوان كتاب مشخص است كه مضمون اين اشعار بايد مبتني بر فرهنگ قرآني باشند.

خاتمي ادامه داد: غرض اين است كه حرف كمّي را بايد بعد از تحقيق زد و به صورت كلي نمي‌توانيم بگوييم تأثير قرآن در شعر سپيد كم‌تر است يا در شعر نيمايي بيش‌تر يا برعكس. ولي خوب شعر كلاسيك معمولاً براي اين‌كه بخشي از آيه يا همه آيه را مي‌توان در آن گنجاند، آمادگي‌هاي بيش‌تري دارد.

وي در پاسخ به اين پرسش كه اگر بخواهيد كسي را بهعنوان نمونه اعلاي تأثيرپذيري از قرآن نام ببريد به چه كسي اشاره مي‌كنيد؟ پاسخ داد: به يك به نظر من اگر بخواهيم از شاعران معاصر نام ببريم كه چه كساني هم در شعر بيش‌تر موفق بوده‌اند، هم در استفاده از آيات قرآني و احاديث و فرهنگ ديني، مي‌توان از موسوي‌گرمارودي نام برد. گرمارودي از شاعران موفقي است كه هم شعر قوي دارد و هم مسلط به فرهنگ قرآني است و با زبان قرآن و نهج‌البلاغه آشنا است. شاعران ديگري هم البته هستند. مثلاً مرحوم حسيني توانايي‌هاي خيلي خوبي در فهم و نقل آيات در قالب‌هاي شعري داشته است. قيصرامين‌پور هم همينطور بود. ضمن اين‌كه بعضي‌ها هم كه اصلاً شاعران مذهبي‌اند. مثل حميد سبزواري و مشفق كاشاني اصلاً شاعران مذهبي هستند و شاعران مذهبي هم در واقع مبلغ دينند.

خبرگزاري قرآني (ايكنا)

 ادب و هنر

احمد بيگدلي:
ميني مال نويسي قرآني نخستين بار در ادبيات كهن فارسي تجربه شده است

به گفته «احمد بيگدلي» متون كهن فارسي نخستين گونه‌ ادبي است كه مفاهيم قرآني را در ميني‌مال‌نويسي وارد كرده و اين تجربه قابليت تسري به ميني‌مال‌نويسي مدرن را نيز داراست.
«احمد بيگدلي» نويسنده و نامزد دريافت دومين دوره جايزه ادبي جلال آل احمد، ادبيات ميني‌مال را بخشي از بدنه ادبيات ملي و ديني ايران در سال‌هاي اخير دانست و اظهار كرد: در بسياري از متون كهن ادبيات ايران از جمله آثار منثور سعدي كه آميخته از نكات و حكاياتي سرچشمه گرفته از قرآن كريم است، با حكايات و عباراتي روبه‌رو هستيم كه در شمايل امروزي مي‌توان به آن‌ها ميني‌مال گفت.
برگزيده ششمين دوره جايزه شهيد حبيب غني‌پور ادامه داد: در بيان اين مفاهيم در اين حكايات همواره ديده مي‌‌شود كه روايت‌ها بدون شخصيت‌پردازي، به همراه زبان ساده و با پاياني غافل‌گيركننده همراه است و نوع بيان هم به صورت يك واقعه بيروني تأثيرگذار به خواننده ارائه مي‌شود كه در بطن خود به نوعي بيان‌كننده دل‌نگراني آدمي از نوع زندگي خويش نيز هست و داستان‌نويس آن را به شكل ظريفي ارائه مي‌كند. اين نوع بيان در حقيقت چيزي جز ميني‌‌مال‌نويسي نيست كه ادبيات فارسي آن را با بهره‌گيري از درون‌مايه قرآني و مذهبي خود سال‌ها پيش سامان داده و الگوي نگارش آن را نيز پيش از بيان مدرن آن ساختار داده است.
ميني‌مال ‌به شكل ‌غربي ‌نمي‌تواند ‌مورد ‌استفاده ‌قرار ‌گيرد باتوجه به خلق و خوي عرفاني و معنوي مردم ما بهنظر مي‌رسد كه ميني‌مال به تنهايي و بهصورت شكل خالص غربي آن نمي‌تواند مورد استفاده همه مخاطبان ما قرار بگيرد.
نويسنده كتاب «اندكي سايه» ادامه داد: آن‌چه كه امروز ادبيات فارسي با آن مواجه است حضور شكل روايي مدرن از ادبيات ميني‌مال است كه ما در مواجهه با آن باتوجه به در اختيار داشتن تجربه‌هاي قوي و متنوع از گذشته خود مي‌توانيم با شناخت اين زبان مدرن، بسياري از مفاهيم ديني و قرآني كه در ادبيات كهن ما به شكل مختصر مورد بهرهبرداري قرار گرفته‌اند را نيز با اين زبان مدرن روايت كنيم و به اعتقاد من بيان ميني‌مال زندگاني بزرگان ديني ما در اين راه ‌مي‌تواند گام نخستين به شمار آيد.

فاضل نظري:
رجوع به آثار درخشان گذشته، راه گشاي شعر سپيد ديني است

به گفته دبير علمي سومين دوره جشنواره شعر فجر، رجوع به آثار درخشان و ماندگار به يادگار مانده از شاعران پيشين، در حوزه شعر سپيد ديني و قرآني راهگشاست.
«فاضل نظري» با بيان اين كه شاعران پرداختن به قواعد و سبك‌ها را پيش از خلق آثارشان، مورد توجه قرار دهند، گفت: پيش رفتن شاعران به سمت اين حوزه سبب مي‌شود آثار درخشان‌تري پديد آيد.
وي با اشاره به شعر سپيد در دوران معاصر، افزود: در دهه‌هاي گذشته، شاعران ابتدا به خلق آثار ادبي مي‌پرداختند و سپس بر اساس آن اثر، قواعد، سبك‌ها و آرايه‌ها در آن تأثير مي‌دادند و عنواني براي اثرشان در نظر مي‌گرفتند.
اين شاعر ادامه داد: با وجود اين‌كه هنوز عمر چنداني از شعر منثور نگذشته است و همان‌گونه كه چهره‌هاي درخشان شعر كلاسيك پس از گذشت سال‌ها در ادبيات فارسي نشان دادند، بايد منتظر تغيير و تحولات اين حوزه شعري در سال‌هاي آتي بود تا حوزه‌هاي معنايي مختلفي را سپري كند تا به كمال برسد و بتوان چهره‌هاي درخشان‌تري را در اين حوزه ديد.
نظري، از چهره‌هاي درخشاني همچون «سيدعلي موسوي گرمارودي» و مرحوم «طاهره صفارزاده» ياد و اظهار كرد: اشعاري كه اين شاعران در قالب شعر سپيد سروده‌اند، بهعنوان شاخصه اصلي شعر انقلاب - اعتراض به وضع موجود در دوران پيش از انقلاب - نمود دارد.
وي افزود: پس از پيروزي انقلاب اسلامي، از سوي اين گروه از شاعران رجوعي به قالب‌هاي كلاسيك اتفاق افتاد و بر همين اساس شايد بتوان يكي از ويژگي‌هاي شعر پس از انقلاب را رواج قالب‌هاي كلاسيك دانست.
فاضل نظري از «محمدرضا عبدالملكيان»، مرحوم «قيصر امين‌پور»، «سيدحسن حسيني» و «سلمان هراتي» بهعنوان نامداران كه آثار درخشاني در اين حوزه به جاي گذاشتند ياد كرد و گفت: اين شاعران در عرصه شعر سپيد، با تجربه دوباره مفاهيم انقلابي و موضوعات ارزشي سبب شدند تا با گذر ساليان، اين سبك شعري در خدمت مباني ديني و قرآني قرار گيرد و به صورت قالبي پذيرفته شده به عنوان گونه خاصي براي شعر امروز جلوه كند.