صفحه آخر

علامه مصباح يزد‏‏ي(ره)؛
«رفتار اجتماعي» محور سبك زندگي اسلامي است

اشاره: طبق روال نشريه پرتو، ذيلا خلاصه‌اي از يكي د‏‏‏‏‏يگر از سخنراني‌هاي مرحوم علامه مصباح(ره) تقد‏‏‏‏يم شد‏‏‏‏ه است.

واژه سبك زندگي كه به عنوان يك واژه كليدي در ادبيات امروزين مطرح شده است به لحاظ لغوي و موارد استعمال بسيار گسترش يافته است و به رفتارهاي خاصي كه فرد براي زندگي خود انتخاب مي‌كند تا رفتارهاي خانوادگي، محلي، شهري، كشوري و بين‌المللي قابل اطلاق است. از اين جهت مي‌شود سبك زندگي را به ويژگيهاي رفتاري انسان تعريف كرد و به حسب اختلاف ويژگي‌ها، سبكهاي متعددي را در نظر گرفت.

نخستين تقسيم‌بندي از لحاظ گستره متعلق است كه سبك زندگي فرد، خانواده، يك گروه خاص، اهل يك شهر و منطقه، تا سبك زندگي بين‌المللي را شامل مي‌شود. اين تقسيم‌بندي در مردم شناسي به كار مي‌رود و خود به خود بار ارزشي مثبت يا منفي ندارد و به صورت توصيفي بيان مي‌كند كه اهل هر منطقه‌اي چه ويژگي رفتاري دارند.

تقسيم‌بندي ديگر به لحاظ عواملي است كه در ويژگي‌هاي سبك زندگي مؤثر هستند. اين عوامل عبارتند از: عوامل طبيعي، اقليمي و جغرافيايي، و عوامل اجتماعي و تاريخي، و نيز عوامل فرهنگي كه به نوعي عوامل ارزشي محسوب مي‌شوند.

در اين منظر، روشهاي زندگي جوامع مختلف بررسي و ارزش‌گذاري مي‌شود كه نتيجه آن، به انتخاب روش خوب منتهي مي‌شود. آنچه امروز با توجه به فرمايشات مقام معظم رهبري مورد نظر است، منظر سوم است. در اين ديدگاه فقط بحث توصيفي و تاريخي نيست؛ بلكه منظور اين است كه ما سبك‌هاي زندگي را با معيار و سنجش اسلام بررسي و ارزش‌يابي كنيم.

در سبك زندگي اسلامي، سبك زندگي يك فرد منظور نيست؛ بلكه منظور يك رفتار اجتماعي و جمعي است. حال آن‌كه در اجتماع نيز تمام افراد ملحوظ نيستند، بلكه يك روش غالب و رايج مورد بحث قرار مي‌گيرد. كلمه اسلامي نيز تصريح مي‌كند كه معيار ما مشخص است و ما از ديدگاه ارزشي بحث مي‌كنيم و مي‌خواهيم ببينيم كه چه سبكي درست است و بايد داشته باشيم و چه سبكي غلط است و بايد از آن دوري كنيم.

ضوابط ارزش‌يابي به منظور تهيه سبك زندگي اسلامي را داراي متد خاص است، اين‌كه چه ارزش‌هايي موجود و چه سبك‌هايي در زندگي ما معمول است، نيازمند يك تحقيق جامعه‌شناختي است كه بايد با متد خاص خود صورت گيرد؛ اما اين‌كه بدانيم ارزش‌هاي اسلامي كه معيار سنجش است، چيست، اين را نمي‌توان با اين متد معين كرد.

پس از اين‌كه سبك زندگي رايج جامعه را دانستيم، بايد ببينيم كه اين سبك با سبك زندگي اسلامي و ارزش‌هايي كه اسلام در رفتار معتبر مي‌داند مطابقت دارد يا ندارد و براي آنچه با آن مطابقت ندارد چاره‌جويي كرد تا كمبودهاي آن جبران شود و مردم به سوي آن حركت كنند.

به طور كلي ما بايد بدانيم چه چيزهايي را بايد بررسي كنيم تا بتوانيم طرحي را براي سبك زندگي اسلامي معرفي كنيم و سپس به دنبال عوامل مناسب براي اجرايي شدن آن باشيم.

استنباط بنده از فرمايشات رهبر معظم انقلاب اين است كه گستره اين مهم بسيار وسيع است، اما زاويه بحث ارزشي و معيار ارزشي آن نيز اسلام است. با توجه به پسوند اسلامي ما بايد همه مسايل را از ديدگاه ارزشي، نه صرفاً عوامل طبيعي و اقليمي، بررسي كنيم. در واقع، ما مي‌خواهيم ببينيم انسان‌ها براساس نظام ارزشي خودشان چه سبك زندگي را بايد داشته باشند و چون نظام ارزشي ما نظام ارزشي اسلام است، بايد براساس اين نظام رفتارهاي خانوادگي تا بين‌المللي موجود را بررسي كنيم.

براي اين‌كه در جهت منويات رهبري اقدامي درخور انجام دهيم، بايد دو نوع فعاليت و برنامه‌ريزي داشته باشيم. نخست برنامه كوتاه‌مدت و دوم، برنامه بلندمدت.

در برنامه‌ريزي كوتاه‌مدت، ضرورت و امكان حل مهم‌‌ترين مسائل حائز اهميت است، در اين‌ برنامه‌ريزي بايد اهم مسايل گلچين شود و حداكثر در مدت 2 يا 3 سال نتيجه‌اي ارايه شود.

وقتي ما بپذيريم كه بايد سبك زندگي را براساس ارزش‌هاي اسلامي بررسي كنيم، بايد چند نوع مطالبه داشته باشيم. نخست، توصيف وضع موجود. دوم، طراحي وضع مطلوب و سوم، راهي را كه بايد پيمود.

تحقق مطالبه نخست كار جامعه‌شناسان آگاه به ارزش‌هاي اسلامي است، مي‌توان مجموعه‌اي محدود به عنوان مجري طرح در نظر گرفته شوند كه به هر دو حوزه معرفي اشراف داشته باشند، يعني هم در حوزه جامعه‌شناختي و هم در توصيف وضع موجود نسبت به ارزش‌هاي اسلامي خبره باشند.

براي نظريه‌پردازي در باره واقعيات جامعه بايد به درستي از وضعيت عيني و نقاط ضعف و قوت جامعه آگاهي داشته باشيم؛ چراكه در غير اين‌صورت نظريه‌پردازي ما ذهني خواهد بود.

از آن‌جا كه مسايل ارزشي به ويژگي‌هاي رفتار فردي و اجتماعي انسان‌ها مربوط است، اين مسايل شامل مسايل فقهي و اخلاقي نيز مي‌شود كه بايد از دانشمندان اسلامي كه در فقه و مباني ارزشي آن يعني اخلاق اسلامي خبره هستند در بررسي طرح مشاركت داشته باشند؛ چراكه اگر فقط به دانشمندان فقه اكتفا كنيم به نتيچه مطلوب نمي‌رسيم.

هنوز درباره مباني احكام از ديدگاه ارزش‌هاي اخلاقي فعاليت‌هاي كافي صورت نگرفته است، آياتي كه درباره عرفي‌‌ترين مسايل در قرآن آمده، متضمن مسايل اخلاقي است و به تعبيري، بسياري از مسايل اسلامي بيش از آن‌كه فقهي باشد اخلاقي است.

شناخت و مبنا قراردادن ارزش‌هايي كه پشتوانه احكام فقهي يا ضوابط حاكم بر آن‌هاست و يكي از ادله فقه به شمار مي‌رود همان برنامه بلندمدت است و سبك زندگي صحيح اسلامي بايد با آن ارزش‌ها سنجيده شود.

پس از اين‌كه محققان ضوابط حاكم بر رفتار جامعه اسلامي در عرصه‌هاي مختلف را تعيين كردند و با توجه به نقطه‌ضعف‌هاي وضع موجود در صدد ارايه راه‌كار براي رسيدن به اهداف مطلوب برآمدند، نوبت اين است كه بدانيم بايد با چه نهادي مشاركت داشته باشيم و آن نهاد چه مسؤوليت خاصي را بايد عهده‌دار شود.

روشن است كه قانوني‌شدن طرح براي رسميت يافتن و اجرايي شدن از طريق شوراي عالي انقلاب فرهنگي و كميسيون فرهنگي مجلس شوراي اسلامي است و بايد نهادهايي چون حوزه‌هاي علميه، صدا و سيما، وزارت آموزش و پرورش و علوم و... از طريق تهيه و تدوين كتب درسي و سياست‌گذاري براي تهيه پايان‌نامه‌هاي مرتبط مشاركت داشته باشند، اما اين يك برنامه بلندمدت و زمان‌بر است.

در حال حاضر نمي‌توان منتظر شد تا نظريه‌پردازي و برنامه‌سازي جامعي براي اجرا فراهم شود. براي اين‌كه به نيازهاي فوري و ضروري جامعه پاسخ داده شود، بايد گروهي مسايل را اولويت‌بندي كنند و آن‌هايي را كه تأثير بيشتري بر فرهنگ و رفتار جامعه دارند گلچين و بررسي كنند.

بايد از گروهي بهره جست كه از آمادگي و جامعيت نسبي برخوردار باشند تا بتوانند به طور موقت برنامه‌ريزي و نظريه‌پردازي كنند. اين گروه بايد با فقه و اخلاق اسلامي به عنوان نظام ارزشي اسلام و نيز با سازوكارهاي اجتماعي كه در علوم بحث ‌شده است آشنايي داشته باشند.

بهمن ۱۳۹۱ مصاحبه با برگزاركنندگان همايش ملي سبك زندگي

 حديث هفته


امام على عليه السّلام فرمودند:
از روى آزمايش با دشمنت مشورت كن تا اندازه دشمني‌اش را بدانى.
بحار الانوار، ج ۶۵ ص ۱۵۶ ح۱۰

 راه امام

دست به دست هم بدهيم تا ريشه فقر و استضعاف را بركنيم

‏‏اينك به مرحله حساسى از دوران انقلاب اسلامى خود رسيده ايم. دوران سازندگى، دورانى كه بايد از ثمرات انقلابمان مردم محروم و ستمديده ايران بهره مند شوند؛ دورانى كه بايد شكوه نظام عدل اسلامى را لمس كنيد؛ دورانى كه همه بايد دست به دست هم بدهيم تا ريشه فقر و استضعاف را بركنيم. شما مردم شريف ايران در جريان مبارزه با استعمار و استثمار پيروزى بزرگى به دست آورديد و توانستيد با اتكال به خداى متعال و وحدت كلمه و مشاركت همه قشرها بر طاغوت زمان غلبه كنيد و پشت ابرقدرتها را بلرزانيد. اكنون نيز با خوديارى و همكارى براى مبارزه عليه فقر و محروميت بسيج شويد، و با تأييد الهى به نجات مردم مستضعف كمر همت ببنديد.‏
‏‏در رژيم منفور پهلوى مسئله مسكن يكى از مصيبت بارترين مشكلات اجتماعى مردم ما بود. بسيارى از مردم در اسارت تهيه يك قطعه زمين و داشتن يك لانه بودند، و چه بسا تمام عمرشان را زير بار بانكها و سودجويان و غارتگران به سر مى بردند تا بتوانند پناهگاهى را براى خود و فرزندانشان دست و پا كنند. قشر عظيمى از مستضعفان جامعه هم بكلى از داشتن خانه محروم بودند و در زواياى بيغوله‌ها و اتاقكهاى تنگ و تاريك و خرابه ها به سر مى بردند؛ ‏‏و اكنون جامعه ما با چنين مصيبتى دست به گريبان است. نظام اسلام چنين ظلم و تبعيضى را تحمل نخواهد كرد؛ و اين از حداقل [حقوق ] هر فرد است كه بايد مسكن داشته باشد.‏
صحيفه امام، ج‏6، ص: 518-520

 در پرتو خورشيد

ماجراي پذيرايي از رهبري در هواپيما

حضرت آقا هدايايي كه به ايشان داده مي‌شود، هم در دوره‌ رياست جمهوري‌شان، هم در دوره‌ رهبري، همه‌ هدايا را به آستان قدس رضوي مي‌دهند. من حالا دو خاطره عرض بكنم. يك بار با هواپيما در خدمتشان بوديم، مشهد مشرف مي‌شديم. خوب، پذيرايي هواپيماها، بالاخره در آن پروتكلي كه نوشته شده، هواپيماهاي خاص مسؤلان، پذيرايي‌شان مقداري مفصّل‌تر از هواپيماهاي معمولي است. يك مقدار ميوه هم مي‌گذارند. يك مختصر آجيل هم مي‌گذارند. يك مقدار شيريني هم مي‌گذارند. ما يك بار در هواپيما بوديم، براي حضرت آقا آوردند، جلوي ما هم گذاشتند - همان سيني‌هايي بود كه داخل سيني، اين چيزها را گذاشته بودند در خدمت يكي از دوستان دفتر هم بوديم‌.
ديديم ايشان نمي‌خورند. خود آقا هم خيلي كم. بعد فرمودند كه من پول اين را از خودم كنار گذاشتم، شما مصرف كنيد، نگران نباشيد. بعد از آن هم ديگر حضرت آقا فرمودند كه پذيرايي هواپيماي ما هم، مثل پذيرايي هواپيماي مسافربري باشد. نبايد هيچ چيزي اضافه باشد. الان گاهي در سفرهاي استانها در خدمتشان هستيم، پذيرايي كمتر از همان پذيرايي هواپيماي مسافربري است.
هيچ چيزي بيشتر در آن نيست. از اين نظر ايشان مقيدند. همين چندي قبل، يكي از دوستان دفتر گفتند حضرت آقا مبلغ زيادي را دادند و فرمودند اين را جزو پولهاي دفتر قرار بدهيد. از پول شخصي خودم هست. جزو پولهاي دفتر بگذاريد. براي استفاده‌هايي كه ما از امكانات مي‌كنيم، گاهي تلفني و گاهي از امكانات بيت‌المال كه استفاده مي‌كنيم‌.
خاطره از: حجت‌الاسلام و المسلمين «احمد مروي»