صفحه اقتصاد

چرا پيشبيني اقتصادي در ايران دشوار است

حجت الاسلام والمسلمين خطيبي

اقتصاددانان يكي از فوايد دانش اقتصاد را ايجاد قدرت پيشبيني نسبت به وضعيت آينده اقتصاد ميدانند. اقتصاددانان با شناسايي متغيرهاي اثرگذار بر پديدههاي اقتصادي و بررسي نحوه عملكرد آن، درگذشته اين قدرت يا به دست ميآورند كه وضعيت آينده را پيشبيني كنند. بااينحال در كشور ما اين فايده مترتب بر دانش اقتصاد گويا كمرنگ است؛ كمتر ميشود اقتصادداني جرأت به خرج دهد و بهصورت شفاف راجع به وضعيت آيندۀ بازار ارز، طلا، مسكن، توليد و اشتغال سخن بگويد. كساني كه انتظار ميرود بهعنوان كارشناس و متخصص ديدگاه خود را صريحاً بيان كند، معمولاً از كلماتي دوپهلو به همراه اما و اگر استفاده ميكنند تا اگر پيشبيني درست از آب درنيامد راه توجيه باز باشد. اما واقعاً علت چيست؟ چرا در ايران پيشبيني اقتصادي دشوار است؟ البته پاسخ به همين سؤال نيز دشوار است و قاطعانه نميتوان راجع به آن سخن گفت. نگارنده بر اساس اطلاعات ناقص خود سعي كرده است به چند نكته در اين زمينه اشاره كند:

1. بخشي از اطلاعات آماري مربوط به اقتصاد در ايران با تأخير منتشر ميشود. بانك مركزي بهعنوان يكي از نهادهاي مسؤول گردآوري اطلاعات آماري در حوزه اقتصادي گاهي با چند سال تأخير آمارها را منتشر ميكند. براي تأييد اين مطلب، كافي است به سايت بانك مركزي مراجعه كرده و بخش «بانك اطلاعات سريهاي زماني» را بررسي كنيد.

2. دولتها درزمينه اقتصادي معمولاً اهل پنهانكاري بوده و از شفافيت فراري هستند؛ يكي از علل اين خصيصه ميتواند جلوگيري از خنثي شدن سياستهاي مالي و پولي باشد؛ چه آنكه اقتصاددانان تصريح ميكنند يكي از علل عدم دستيابي به نتايج موردنظر از سياستهاي مالي و پولي آن است كه مردم از تأثيرات آن سياستها آگاه هستند و بهگونهاي عمل ميكنند كه از اثرات آن در امان بمانند و همين عكسالعمل سياست مالي و پولي را خنثي ميكند. اين مسأله در اقتصاد كلان تحت عنوان انتظارات عقلايي مطرحشده است. يك علت ديگر ميتواند جلوگيري از افشاي اطلاعات به دشمنان بيروني باشد. مثلاً اينكه ذخاير صندوق ذخيره ارزي و صندوق توسعه ملي دقيقاً چقدر است و يا اينكه در سالهاي اخير و بعد از خروج يكجانبه آمريكا از برجام فروش نفت دقيقاً چقدر بوده هرگز بهطور شفاف بياننشده است.

3. ممكن است علت دشواري پيشبيني اقتصادي عملكرد غيراصولي مسؤولان اقتصادي باشد. اگر مسؤولان اقتصاد در تصميمات اقتصادي از كارشناسان خبره استفاده نكنند يا اهداف كوتاهمدت و حزبي را بر اهداف بلندمدت و ملي ترجيح دهند پيشبيني اقتصادي دشوار خواهد شد.

4. از ديگر علل دشواري پيشبيني اقتصادي دخالت عوامل غيراقتصادي و غلبه آنها بر عوامل اقتصادي است. تحريمها و فشار اقتصادي حتي در شرايط تحريم نفتي همچون يك چاشني عمل كرده و افكار عمومي و حتي مسؤولان را تحت تأثير قرار داده است. واكنش احساسي به عوامل بيروني و ضعف اعتمادبهنفس ملي در كنار صحنهگرداني بازار ارز توسط عدهاي سودجو باعث شده كه تغييرات اين دو بازار غيرقابلپيشبيني باشد. نمونه آن را ميتوان در كاهش قيمت ارز همزمان با اعلام خبر ابتلاي ترامپ به كرونا و افزايش آن بعد از اعلام ترخيص وي از بيمارستان مشاهده كرد. برآوردهاي غيررسمي حاكي از آن است كه حدود 30 ميليارد دلار توسط كساني خريداريشده كه نياز مستقيمي به دلار ندارند و اين خود عامل افزايش قيمت دلار شده است.

5. و درنهايت ميتوان به بنيه ضعيف علم اقتصاد اشاره كرد. همانگونه كه منكيو در كتاب اقتصاد كلان خود تصريح ميكند دانش اقتصاد هنوز به دوران تكامل خود نرسيده است. اختلاف ديدگاه اقتصاددانان راجع به علت اصلي تورم و دوگانگي كلاسيكي، دخالت دولت در اقتصاد، تحليل تابع مصرف در سطح كلان، رابطه تورم و بيكاري و دهها مسأله ديگر حاكي از واقعيت مورداشاره است. به همين دليل در قويترين اقتصادهاي جهان نيز گاهي بحرانهايي رخ ميدهد كه نهتنها اقتصاددانان قادر به پيشبيني آن نيستند بلكه از تحليل دقيق و قانعكننده عوامل آنها نيز عاجزند. شاهد بر اين مطلب بحران بزرگ در سال 1929 و بحران 2008 است كه تا به امروز تحليل متفاوت و بعضاً غيرقابلجمعي از علل وقوع آنها ارائه شده است.

به نظر نگارنده مهمترين عامل در بروز وضعيت اقتصادي كشور عامل چهارم است. اگر مسؤولان بهجاي تكيهبر بيرون، همت خود را بر بسيج نيروهاي داخلي براي رونق اقتصاد متمركز كنند و مردم نيز نسبت محركهاي بيروني مقاومت بيشتري به خرج دهند، چاشنيهاي تحريم و فشار اقتصادي هرگز نميتواند كشور را دچار مشكل جدي كند. ايران سرزميني وسيع داراي جمعيت زياد و منابع سرشار است. تقويت فرهنگ خودباوري و بازي نكردن در زمين دشمن ميتواند بنيانهاي اقتصادي مقاومتي را مستحكم كند و اين موضوع نيازمند برنامهريزي مديران فرهنگي جامعه خصوصاً رسانه ملي است. همانگونه كه رسانه ملي توانسته با تبليغات مؤثر تمايل به خريد و مصرف كالاي ايراني را در مردم افزايش دهد بايد براي تقويت مقاومت ملي در برابر محركهاي بيروني خصوصاً در بازار ارز و طلا برنامهريزي كند.

 خبر اقتصادي

تركيه چگونه جاي ايران را در بازار عراق گرفت؟

عليرضا شيرمحمدي فرد رئيس مركز دائم صادرات و سرمايهگذاري گفت: يك طرف صادرات توليدكنندهها هستند كه ما آنها را براي ورود به بازار توانمند نكرديم. امروز اگر دولت چين حمايت خود را از توليدكنندگان بردارد، مطمئنا صادرات چين دچار اختلال ميشود. اما از طرف ديگر ما هنوز مشتريها يا متقاضيان محصولات صادراتي پليمر در كشورهاي اطراف ايران را به خوبي شناسايي نكردهايم. براي آشنايي با بازارهاي هدف صنعت پليمر بايد تغيير زاويه ديد بدهيم و از سمت بازارهاي هدف به خود نگاه كنيم. در يك اكوسيستمي كه نيازمند نوآوري است بايد زاويه ديد خود را عوض كنيم و از سمت خريدار نگاه كنيم.
وي افزود: ما هميشه به چشم توليدكننده نگاه كرديم، درحالي كه بايد ببينيم خريدار چه نيازهايي دارد، آينده اين خريدار چه تغييراتي خواهد كرد و آيا ما آماده اين تغييرات خواهيم بود؟ براي مثال عراق كه پيش از اين از ايران ماكاراني وارد ميكرد بعد از مدتي واردات اين محصول را ممنوع كرد. هر كشوري به دنبال اشتغالزايي براي خود است و اين كشور هم تلاش كرد با واردات ماشين آلات توليدي اين محصول را داخل كشور خود توليد كند.
شيرمحمدي ادامه داد: ما خود را براي اين تغييرات آماده نكرده بوديم و نتوانستيم ماشين آلات توليد اين محصول را در اختيار عراق بگذاريم. اين عدم توجه ما باعث شد تركيه وارد اين بازار شود و تمام ماشين آلات و صنايع توليد ماكاراني در عراق را بدست بگيرد و ماشين آلات خود را به آنها بفروشد.
رئيس مركز دائم صادرات و سرمايه گذاري گفت: نكته مهم اين است كه اين قبيل تغييرات در همه كشورهاي همسايه رخ خواهد داد و ما بايد با تغيير زاويه ديد خود به مطالعه بازارهاي اطراف بپردازيم.

 اقتصاد مقاومتي

تأمين مالي پروژههاي آزادراهي از بازار سرمايه

سعيد محمد در جمع خبرنگاران با اشاره به تكميل آزادراه غدير(حدفاصل شهرهاي كرج-تهران)، اين پروژه را آماده بهرهبرداري دانست و در خصوص ميزان صرفهجويي انرژي در اين پروژه اظهار داشت: اين طرح سبب كاهش هزينه و زمان سفر براي وسايل نقليه سبك به طور متوسط ۹۰ دقيقه و براي خودروهاي نيمهسنگين به طور متوسط ۱۱۰ دقيقه ميشود كه اين موضوع صرفهجويي در سوختي معادل ۷۰۰ ميليون ليتر بنزين و هزار و ۶۰۰ ميليون ليتر گازوئيل را در بيست سال اول بهرهبرداري به همراه دارد و سبب مديريت منابع سرمايهگذاري در زمينه احداث صنايع بالادستي و پاييندستي صنعت نفت و گاز از قبيل ساخت پالايشگاه و خطوط انتقال ميشود.
وي افزود: اين صرفهجويي سوخت كاهش توليد آلايندهها و گازهاي گلخانهاي خصوصاً در اطراف كلانشهرهاي كرج و تهران به ميزان ۴.۵ ميليون تن دياكسيدكربن را در بيست سال اول بهرهبرداري در بر دارد و تأثير بسزايي در كاهش آلودگي هواي اين دو شهر بزرگ خواهد داشت.
فرمانده قرارگاه سازندگي خاتمالانبياء(ص) گفت: بخش قابل توجهي از آلودگي هوا و ترافيك كلانشهرهاي كرج، تهران و شهرستانهاي تابعه، مربوط به خودروهايي ميشود كه از اين شهرها عبور ميكنند در حالي كه مبدأ و مقصد سفر آنها خود اين كلانشهرها نيستند و آزادراه غدير اين امكان را فراهم ميسازد تا اين خودروها بدون وارد شدن به اين شهرها، با ايمني بيشتر و به دور از ترافيك به سفر خود ادامه دهند.
وي ضمن تشكر از همكاري وزارت راه و شهرسازي در اجراي اين پروژه عظيم افزود: قرارگاه سازندگي خاتمالانبياء(ص) براي تأمين منابع مالي پروژههاي آزادراهي كشور با استفاده از بازار سرمايه نسبت به تأمين نقدينگي اقدام كرده است و در اين راستا، آزادراه اراك- خرمآباد و تكميل آزادراه حرم تا حرم را نيز در دستور جدي كار خود دارد.