صفحه فصل رويش

انقلاب اسلامي و بايستگي­‌هاي فزايندة تحول در سياست خارجي

 فاطمه بائي

اگر بتوانيم فضاي حاكم بر سياست خارجي يك كشور را به صورت كلي به سه محورِ كنشگران، ماهيت كنش ها و محيط كنش بازتعريف كنيم، مفهوم پردازي انبوه تحولات و مجال و جدال هاي منبعث از آن برساختي از بدنه و زمينة اجتماع كشور مزبور مي باشد. از اين رو «امر واقع» در گذارها و گذرهاي تحول گرايانه، سازه اي برساخت شده از ابعادِ گوناگون و متكثر فرهنگ بومي آن كشور خاص محسوب مي شود.

مقام معظم رهبري در بيانات خويش به مناسبت سي و يكمين سالگرد رحلت امام خميني(ره) ضمن برشمردن تحول خواهي و تحول انگيزي به عنوان يكي از برجسته ترين خصوصيات امام راحل، تحولِ نوگرايانه در نظام سازي هاي متعدد از جمله نظام سازي در حوزه گفتمان سياست خارجي را از جامعه-به خصوص نخبگان- خواستار شده اند. از اين رو در اين مقاله سعي بر آن است تا اين بينش، ايستار و منش فكري و گفتماني در قالب «بايستگي هاي فزاينده تحول» در سياست خارجي مورد ژرفاكاوي قرار گرفته و در راستاي نهادينه ­گي اين گفتمان تبييني مناسب صورت گيرد.

انقلاب اسلامي و مقولة بازتعريف جايگاه ايران در نظام بين الملل

سياست خارجيِ ايرانِ پسا-انقلاب اسلامي از منظر مولفه هاي هويتي دچار دگرديسي عميقي نسبت به راهبردهاي قبل گرديد، اين مولفه هاي هويتي كه به نوعي ساختار معنايي نظام جمهوري اسلامي در سيستم بين المللي محسوب مي شوند از زواياي گوناگون شاخص هاي سياست خارجي تحول خواهانه از منظر مقام معظم رهبري قلمداد مي شود.

منظور از مولفه هاي هويتي، مجموعه اي از نظام هاي ارزشي و هنجاري مي باشد كه باعث قوام و تكوين ويژگي ها و خصوصيات اجتماعي، سياسي و فرهنگي ملت ايران مي گردد كه آن را از ساير ملت ها متمايز مي گرداند. اين مولفه­ هاي هويتي مبناي درك و تفسير سياستگذاران از عرصه روابط بين الملل، وقايع و انگيزه هاي كنشگران محيط بين ­الملل است كه در مرحله بعد واكنش مناسب در برابر آن ها را نيز تعريف مي نمايند. مولفه ­هاي هويتي سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران در قالب استكبارستيزي، صدور انقلاب، عدالت طلبي، قاعده نفي سبيل و نهايتا اصل دعوت مورد تفسير قرار مي گيرد.(1)

در اين مورد به نظر مي رسد آنچه در بيانات مقام معظم رهبري عنوان گرديده است را مي توان در قالب «اصالت آرمان هاي انقلاب اسلامي» در ساحت سياست خارجي مورد بررسي و واكاوي قرار داد. آنچه در ذيل اين مقاله آورده مي شود، بازتعريف صورت بندي تحول در سياست خارجي مدنظر رهبر انقلاب مي باشد.

استكبارستيزي در قالب مركزيت زدايي از هژموني غرب

انقلاب اسلامي داراي ماهيتي است كه با منافع و اهداف سلطه گران و ستم پيشگان جهان در تضاد مي باشد، از اين رو به نظر رهبران آن، هيچ گاه سردمداران كفر و استكبار، ظهور انقلاب اسلامي را در عرصه بين المللي تحمل نمي نمايند و با تمام وسايل و امكاناتي كه در اختيار آن ها است، به مواجهه با آن بر ميخيزند و تا نابودي يا عدول از ماهيت و ذات اصلي آن دست از شيطنت خود برنخواهند داشت.(2)

گفتمان سازي هاي مقام معظم رهبري همان گونه كه از حيث معطوف بودن به نيازهاي روز جامعه در خلا صورت نگرفته است، نسبت به گفتمان رقيب خود نيز خنثي نيست، بلكه به طور فعال-نه منفعل- به آن واكنش نشان مي دهد و حتي آن را به چالش مي كشد. اگرچه گفتمان غرب، در زمانة ما ساختارِ هژمونيك سيستم بين الملل محسوب مي شود اما بايد به آن به چشم رقيب و دشمن در سطح جامعه جهاني نگريسته شود.(3)

امروز نوبت دنياي اسلام است؛ و تلك الايام نداولها بين الناس(آل عمران-140) امروز نوبت مسلمين است كه با همت خود، تمدن نوين اسلامي را شالوده ريزي كنند.(4)

اگر بخواهيم استكبارستيزيِ تحول گونه در ادبيات نظري مقام معظم رهبري را باز-صورت بندي نماييم، مي توان گفت كه رهبر انقلاب در اين رابطه و در خلال گفتمان سازي هاي سال هاي اخير خود، به دنبال نوعي «مركزيت زدايي» از گفتمان غربي و نشان دادن هويت مستقل گفتمان انقلاب اسلامي در برابر آن است.(5)

از نگاه آيت ا... خامنه اي اين نظام جهاني به سمت تغيير و تحول در حركت است. تقريباً شبيه اوضاعِ بعد از جنگ بين الملل اول، البته در جهت عكس آن است؛ آن روز هم هندسه سياسي و اقتصادي دنيا تغيير اساسي و بنيادي كرد. يا قبل از آن، در دوراني كه اروپائي ها استعمار را شروع كردند؛ يك وضعيت جديدي در دنيا به وجود آمد، شكل عمومي دنيا عوض شد. و امروز تحولاتي كه مشاهده مي شود، از اين جنس است؛ جنس تغيير شكل عمومي دنيا. آرامش ظاهري جبهه ي مسلط جهاني – يعني قدرتهاي سنتي اي كه در دنيا حاكم بودند، چه قدرت آمريكا، چه قدرتهاي اروپايي؛ و يك آرامشي داشتند اينها از لحاظ اقتصادي، از لحاظ رسانه اي، از لحاظ استقرار اجتماعي در داخل كشورهايشان و يك آرامشي بظاهر بر زندگي اينها حاكم بود – امروز به هم خورده است.يكي از نشانه هاي اين تحول، افول وجهه ي آمريكاست. نشانه هاي اين افول در بحران اقتصادي و بدهي هاي آمريكا، شكست سياست هاي منطقه اي و جهاني، منفور شدن وجهه ي آمريكا در بين مردم جهان، مشكلات اجتماعي و وجود نارضايتي هايي مثل جنبش 99درصدي ها و… ديده مي شود. از سوي ديگر تضعيف رژيم صهيونيستي به عنوان يكي ديگر از نمادهاي قطب سلطه گر، نشانه اي از ضعف عمومي اين جبهه يا قطب است.(6)

تحولِ در عمق راهبردي و بازنماييِ مفهوم صدور انقلاب

صدور انقلاب، هم به سان هدف و هم به مثابه ايدئولوژي و نيز به عنوان يك رسالت و وظيفه انقلابي كه در هاله اي از تقدس، تجلي مي يابد، يكي از پايه ها و اركان اصلي و اساسي مشروعيت بخش نظام جمهوري اسلامي، قلمداد گشته و در نگاه انقلابيون، عدول و يا هر گونه جرح و تعديلي در آن، به هيچ وجه تحمل نخواهد شد… پر واضح است كه با توجه به اسلامي بودن انقلاب و جهانشمولي(Universal) اين مكتب، سياست خارجي كشور از اين توانايي برخوردار نيست كه خود را در محدوده اهداف ملي و يا حتي منطقه اي محبوس كند و با توجه به اين رسالت مهم و غير قابل تغيير، سياست خارجي جمهوري اسلامي از نظر فكري و ايدئولوژيك بايد سياستي پيشرو، فعال و پويا گردد.(7)

مفهوم عمق راهبردي در سال هاي اخير، بيش از همه با نام كتابِ احمد داوود اوغلو(وزير امور خارجه پيشين تركيه) گره خورده است. وي در اثر خود كه نخستين بار در سال 2011 به چاپ رسيد، مي كوشد ظرفيت هاي راهبردي كشورش از نظر تاريخي-جغرافيايي را براي افزايش نفوذ منطقه اي نشان دهد. اما آيت ا... خامنه اي رهبر انقلاب اسلامي ايران، دست كم پنج سال پيش از آن و در خطبه هاي نماز جمعه تهران، از اصطلاح «عمق استراتژيك» براي اشاره به ظرفيت هاي جمهوري اسلامي در اين زمينه سخن گفته بودند.(8)

در شرايطي كه رژيم صهيونيستي با انعقاد قراردادهاي گوناگون درصدد افزايش عمق راهبردي خود بوده و تلاش مي كند به مناطق مجاور ايران براي درگيري احتمالي دست يابد، ايران هم متقابلاً با سرمايه گذاري بر روي حزب الله در جوار مرزهاي رژيم صهيونيستي كوشيده تا به ابزارهاي تهديدكننده امنيت رژيم اشغالگر قدس دست يابد.(9)

منابع:

1. دهقاني فيروز آبادي، جلال. و وحيد نوري.(1391). سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران در دوران اصول گرايي. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.

2. دهقاني فيروز آبادي، جلال. و پيمان وهاب پور.(1394). امنيت هستي شناختي در سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران. تهران: پژوهشكده مطالعات راهبردي.

3. غفاري، مصطفي.(1395). از نيمه خرداد: طرحي از انديشه و رهبري حضرت آيت ا... خامنه اي. تهران: انتشارات انقلاب اسلامي.

4. بيانات مقام معظم رهبري، 18 دي 1394

5. دهقاني فيروز آبادي، جلال. و پيمان وهاب پور.(1394). امنيت هستي شناختي در سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران. تهران: پژوهشكده مطالعات راهبردي.

6. محمدحسين فرهاديان، «دكترين عزت؛ راهبرد رهبرمعظم انقلاب در سياست خارجي»، وبسايت انديشكده راهبردي تبيين، منتشر شده در 22 شهريور 1393

7. صادقي، سيد شمس الدين.(1393). انقلاب اسلامي و هويت سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران. مطالعات انقلاب اسلامي. سال 11 شماره 38

8. غفاري، مصطفي.(1395). از نيمه خرداد: طرحي از انديشه و رهبري حضرت آيت ا... خامنه اي. تهران: انتشارات انقلاب اسلامي.

9. مهدي كردي، «گام دوم انقلاب اسلامي و اصول سياست دفاعي ايران»، وبسايت انديشكده راهبردي تبيين، منتشر شده در 21 بهمن 1398

 روزنه

نقطه ضعف و قوت ايران اسلامي

«دشمن در تبليغات وسيع خود تلاش مي كند كه كمبود هاي معيشتي و اقتصادي كشور را به نظام اسلامي و به جمهوري اسلامي نسبت بدهد؛ اين نقشه دشمن است. آنها مي خواهند اين جور وانمود بكنند كه نظام اسلامي قادر نبوده است و قادر نيست مشكل اقتصادي ملّت ايران را و مشكلات اساسي ملّت ايران را حل كند و گره ها را باز كند؛ يك سوءاستفاده اين جوري مي خواهند بكنند براي كوبيدن نظام اسلامي. اين حرف ناشي از بغض و عداوت و كينه آنها به نظام اسلامي است. اين يك حرف خلاف واقع است، خدماتي كه نظام اسلامي و جمهوري اسلامي به ايران و ملّت ايران در اين مدّت كرده است، يك خدمات برجسته و فوق العاده است. اگر وضع ملّت را و وضع كشور را مقايسه كنيم با قبل از دوران اسلامي يعني در دوران طاغوت، آن وقت معلوم مي شود كه چه خدمات بزرگ و ارزشمندي را نظام اسلامي تقديم كرده است. بله، ضعفهايي وجود دارد؛ اين ضعفها مربوط به مديريّت ماها است، اين مربوط به كمبود ها و ناتوانايي هاي مديراني است كه در بخشهاي مختلف مشغول كار بوده اند؛ امّا نظام اسلامي توانايي هايي را در خود پرورش داده و مديراني را تربيت كرده است كه توانسته اند كارهاي بسيار بزرگي را در طول اين سي و چند سال براي كشور انجام بدهند؛ آن هم درحالي كه در اين سي و چند سال، ملّت از همه طرف در فشار تحريم و فشار اقتصادي دشمنان بوده است.»
بيانات مقام معظم رهبري در حرم مطهر رضوي،1/1/96)

 گوناگون

آيا مي‌دانيد

رشد خطوط ريلي راه‌آهن

آيا مي‌دانيد ميزان خطوط ريلي راه آهن كشور، از 4 هزار و 600 كيلومتر در سال 1357، به نزديك 10 هزار كيلومتر افزايش يافته است؟

دستاوردها

از جمله مهمترين دستاوردهاي عيني انقلاب اسلامي ايران در حوزه سياست خارجي و بين المللي را مي توان موارد زير برشمرد:
دستاوردهاي سياسي در حوزه داخلي و خارجي
• سرنگوني استبداد 2500 ساله شاهنشاهي؛
• حاكميت اسلام بر پايه ولايت فقيه؛
• ارتقاي مشاركت سياسي و آگاهي هاي مردم؛ برگزاري نزديك به 40 انتخابات سراسري كه نشان دهنده حاكميت مردم بر سرنوشت خويش است
• شناسايي خادمين از خائنين؛ كسب استقلال و آزادي سياسي
• حاكميت اصل نه شرقي، نه غربي، جمهوري اسلامي؛
• تأثير جدي بر نظريه‎هاي سياسي بين المللي؛
• تأثير بر مسائل و موضوعات راهبردي جهان و منطقه؛
• بازتاب جدي بر جنبش هاي رهايي بخش در جهان اسلام و حتي فراتر از مرزهاي اسلامي؛
• ايجاد و تقويت روح مبارزه؛ مقاومت و ايستادگي در ملت ها براي مبازه با آمريكا؛
• معرفي اسلام ناب به عنوان يك مكتب تعالي بخش و تمدن ساز و تبديل ايران به يك قدرت منطقه اي و فرامنطقه اي تاثيرگذار.

آمارها

افزايش رشد صنعتي ايران اسلامي

افزايش قابل توجه توليد فولاد از نيم ميليون تن قبل از انقلاب به بيش از 38 ميليون تن در سال و كسب رتبه 14 جهاني، افزايش توليد سيمان از 3/6 ميليون تن به حدود 90 ميليون تن، افزايش توليدات معدني از 20 ميليون تن به 220 ميليون تن، افزايش و توسعه توليد و صادرات خودرو با انواع خودروهاي سبك و سنگين، افزايش و توسعه انواع كارخانجات لوازم خانگي و صنعتي و ده ها مورد مشابه، از ديگر افتخارات صنعتي كشور در دوران پس از انقلاب به شمار مي‌روند.